Nhớ về TRƯỜNG TIỂU HỌC NINH HOÀ

Trường tiểu học Ninh Hoà được xây dựng năm 1922 dưới triều vua Khải Định, đây là ngôi trường đầu tiên của phủ Ninh Hoà (gồm 2 huyện Tân Định và Quảng Phước) do chính quyền đô hộ pháp xây dựng sau khi chế độ thi cử học hành dưới triều Nguyễn bị bãi bỏ năm 1919.

Trường tiểu học Ninh Hoà toạ lạc trên khu đất làng Vĩnh Phú thuộc huyện Quãng Phước xưa. Nơi đây cũng là vị trí của trường Nho học dưới triều Nguyễn (trường phủ) được dời từ làng Bình Thành (huyện Tân Định) về đây năm 1845, đời thứ 6 vua Thiệu Trị. Trên khu đất này cũng từng là trụ sở của phủ Bình Khang – Bình Hoà trong một thời gian, trước khi di chuyển về làng Phước Đa (phủ cũ) cũng thuộc địa phận huyện Quãng Phước. (Theo Đại Nam Nhất Thống Chí - quyển 10 và 11 - tỉnh Phú Yên, Khánh Hoà do Cao Xuân Dục biên soạn (1909), mục Thanh Trì - Học hiệu, trang 69 – 71).

Đến nay ngôi trường tồn tại đã 85 năm, trường tiểu học Ninh Hoà là cơ sở giáo dục của phủ Ninh Hoà (về sau là quận). Trong khoảng thời gian đó, trường đã trải qua nhiều thế hệ thầy giáo và học sinh, có thể tạm chia như sau:

-    thế hệ thứ nhất từ 1923 đến 1945

-    Thế hệ thứ hai từ 1946  đến 1954

-    thế hệ thứ ba từ 1955  đến 1975

Thế hệ thứ nhất lại chia làm hai giai đoạn: Giai đoạn đầu từ 1923 đến 1930 và giai đoạn tiếp theo là 1931 – 1945. Trong giai đoạn đầu của thế hệ thứ nhất (1923  -  1930)  nhà trường mang tên: École Élémenteire Franco  -Annammite De Vinh Phu (Trường sơ học Pháp – Nam Vĩnh Phú). Gọi là Trường sơ học vì khi ấy trường chỉ có 3 lớp bậc sơ học là lớp Đồng ấu (Enfantin), Dự bị (Preperatoire) và Sơ đẳng (Elémentaire) - tức là lớp Năm, lớp Tư, lớp Ba như lớp 1,2 và 3 hiện nay. Tuy là bậc sơ học nhưng chương trình dạy tương đương bậc tiểu học bây giờ. Đó là chưa kể phần Pháp văn và Hán văn năm cuối lớp sơ đẳng học sinh phải thi lấy bằng Sơ học yếu lược (cũng gọi là bằng tuyển sinh).

Ông Cung Quang Bào là vị hiệu trưởng (ông Đốc) đầu tiên của trường. Ông Bào làm việc ở đây từ 1923 - 1926 . Thời gian này hai thầy Ngô Đức Diễn và Dương Chước (Trợ Chước) cũng đang dạy học tại đây. Cả hai tích cực tham gia hoạt động truyền bá tinh thần yêu nước cho lớp thanh niên, học sinh. Thầy Trợ Chước sau này là một trong những người tổ chức, lãnh đạo cuộc biểu tình ngày 16/7/1930 tại huyện Tân Định.

Lớp học sinh đầu tiên của trường đã được giác ngộ, tham gia Việt Minh phải kể đến ông : Lê Dung, Lê Anh (Mỹ Hiệp), Đỗ Long, Võ Lượng (Phước Đa), Mười Thế (Điềm Tịnh)…Đó là thế hệ học sinh đầu tiên của trường đã tham gia cách mạng phản đế, phản phong, từng bị bắt bớ tù đày dưới thời thực dân.

 Từ năm 1931 đến 1945 là giai đoạn tiếp theo của thế hệ thứ nhất. Thời kỳ này để đáp ứng cho việc phổ cập hết bậc tiểu học, Trường sơ học Vĩnh Phú được xây thêm một dãy nhà dài chia làm 3 lớp học (bên trái của trường đến nay vẫn còn) để thu nhận thêm học sinh các lớp Nhì (năm thứ I và năm thư II) cùng với lớp nhất. Khi chưa hoàn thành việc xây thêm lớp, nhà trường đã sử dụng ngôi nhà cũ của Trạm Hoà Mỹ (bên cạnh trường) để làm lớp học. Đây là “Hoà Mỹ Trạm”, một trạm dich của Triều Nguyễn mang hình dáng một cái đình làng còn sót lại cho đến giữa thế kỷ 20, đã bị phá huỷ sau 1945.

Lúc này, trường đã phổ cập bậc tiểu học, không còn là  trường sơ học nên bảng hiệu của trường đã được đổi lại: École Primaire Recomplé – Mentaire Franco – Indigène (Trường tiểu học bổ túc Pháp - Bản xứ). Người Pháp dùng từ “Bản xứ” để chỉ người Việt Nam, nên ta dùng chữ “Pháp - Việt” để dịch cụm từ “Franco – Indigène”. Do đó mới có tên là Trường Pháp - Việt nhưng từ 1935 bảng hiệu của trường lại được thay đổi: École Primaire De Ninh Hoa (Trường Tiểu học Ninh Hoà) và nó tồn tại mãi cho đến sau này.

Trong thời gian từ 1930 – 1945, Trường Tiểu học Ninh Hòa là ngôi trường công duy nhất của phủ, thu nhận cả học sinh của huyện Vạn Ninh khi huyện này cho mở thêm các lớp cuối của bậc tiểu học (1934-1935). Đây là thời gian nhà trường trải qua nhiều vị hiệu trưởng, cũng như có nhiều giáo viên tận tụy hết lòng dạy dỗ học sinh. Lớp học sinh ấy của Trường Tiểu học Ninh Hoà hầu hết đã “xếp bút nghiên lên đàng” để theo tiếng gọi “đứng lên đáp lời sông núi” khi chiến tranh kháng Pháp bùng nổ.

Trong lớp học sinh ấy, có người đã tham gia hoạt động trong phong trào Việt Minh hồi tiền khởi nghĩa như các anh Đào Xuân Quí, Nguyễn Duy Kỷ (trong ủy ban khởi nghĩa), Nguyễn Thông, Nguyễn Văn Bá, Võ Bá  Quì, Nguyễn Duy Cang…Có người đã hy sinh trở thành liệt sĩ như: Võ Văn Ký, Võ Văn Hộ, Võ Văn Thành, Võ Văn Cật (4 anh em quê Đại Tập), Nguyễn Lưu (Bình Trị), Nguyễn Ngọc Châu (Ngũ Mỹ), Đỗ Thành Tân (Phước Đa), Võ Bá Quì, Nguyễn Quí (Vĩnh Phú)… Họ đều là học sinh của Trường Tiểu học Ninh Hoà. Sự hy sinh của họ đã làm rạng danh cho nhà trường, gia đình, cũng như quê hương Ninh Hoà.

Trong các thầy dạy, không thể không nhắc đến thầy Hiệu Trưởng Bùi Dương (về sau là Huấn Đạo) và thầy Đặng Văn Lợi là những người đã tham gia phong trào Việt Minh hồi tiền khởi nghĩa, đã từng nuôi giấu ông Trần Hữu Dực, khi ông Dực mới ra tù ở Buôn Ma Thuột về hoạt động và lãnh đạo phong trào Việt Minh tại Ninh Hoà trong những năm trước 1945. Chính vì thề mà tấm bia di tích lịch sử hiện nay có ghi: “ Trường Tiểu học Pháp  - Việt Ninh Hoà là cơ sở Việt Minh của Xứ uỷ Trung Kỳ”.

Thế hệ thứ hai từ năm 1946-1954, sau khi thực dân Pháp trở lại tái chiếm Khánh Hoà (1946) thì trường “École Primaire De Ninh Hoa” vẫn được dùng làm cơ sở giáo dục bậc tiểu học như cũ. Trường được xây cất thêm một số lớp (dãy nhà dài bên phải của trường), dạy theo chương trình tiếng Việt và tiếng Pháp nhưng nặng về phần Pháp văn trong 3 năm sau cùng của bậc tiểu học.

 Thế hệ thứ ba từ năm 1955 – 1975, đây là thời kỳ sau hiệp định Genève, đất nước ta bị phân chia thành hai miền Nam - Bắc. Tên trường được đổi thành tiếng Việt : “Trường Tiểu học Ninh Hoà” thay cho hàng chữ “École Primaire De Ninh Hoa” đã tồn tại từ 1935. Bấy giờ Trường Tiểu học Ninh Hoà vẫn là trường công lập, cơ sở duy nhất cho bậc tiểu học của cả quận Ninh Hoà, theo chương chương trình giảng dạy của chế độ cũ, Pháp văn không còn là môn học chính mà chỉ được xem là một sinh ngữ bên cạnh Anh văn.

Trước năm 1975, Trường Tiểu học Ninh Hoà có lúc đổi tên thành “Trường Tiểu học cộng đồng Ninh Hoà) và tên này  duy trì mãi cho cho đến 1975. Sau 1975 trường mang tên Trường cấp I Ninh Hiệp, rồi Trường cấp I – II Ninh Hiệp cho đến khi được trưng dụng thành nhà Truyền Thống của huyện ngày nay.

Trường Tiểu học Ninh Hoà là một di tích văn hoá, có một bề dày lịch sử gần 100 năm. Trường được xây dựng vào những năm đầu thế kỷ 20, có sự đóng góp của hàng trăm vị thân hào, nhân sĩ của các làng, tổng trong huyện, đến nay danh tánh còn ghi tạc trên tấm bia đá kỷ niệm. Điều ấy đã chứng tỏ tinh thẩn hiếu học của các bậc tiền nhân, tiền bối thuộc thế hệ cha anh lớp trước.

Nơi đây, trên mảnh đất này - Nhà chí sĩ Trần Quí Cáp khi còn ngồi Giáo Thọ dưới mái trường Nho học của phủ, cùng với các sĩ phu đã cổ vũ tinh thần yêu nước của nhân dân ta trong cuộc cách mạng Duy Tân, trước khi bị thực dân phong kiến sát hại tại cầu Sông Cạn – Diên Khánh vào tháng 5 -1908.

Trường Tiểu học Ninh Hoà không chỉ là niềm tự hào của các thế hệ thầy cô, học sinh đã từng gắn bó với nhà trường, mà còn mãi mãi là niềm tự hào của mọi người dân Ninh Hoà về truyền thống hiếu học của huyện dù trải qua bao đổi thay, thăng trầm của đất nước.

theo Nguyễn Duy Cang

Về trước