QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Kỳ 1

Kỳ 2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Múa Lục Cúng Hoa Đăng Ninh Hòa

Đoàn Lục cúng hoa đăng làng Điềm Tịnh (1925). Vị đứng giữa cầm tràng hạt là

Hòa thượng Nhơn Sanh; vị có đeo thẻ ngà trên ngực phải là Thầy xã Vạn Hữu.

(Trích bản thảo sách "Văn hóa dân gian xã Ninh Phụng" của nhóm tác giả Võ Triều Dương & Nguyễn Man Nhiên - Công trình do Hội VNDG Việt Nam tài trợ sáng tạo năm 2007)

Cách đây khoảng trên 80 năm tại làng Điềm Tịnh xã Ninh Phụng có một đoàn Lục Cúng Hoa Đăng gọi tắt là Múa Lục Cúng, từng lưu diễn nhiều nơi trong và ngoài tỉnh từ Phú Yên đến Ninh Thuận. Sự hình thành và hoạt động của đoàn nghệ thuật này đã làm cho địa danh huyện Tân Định (Ninh Hòa) nổi tiếng, và chùa Thiên Bửu Thượng được khách thập phương biết đến rộng khắp. Theo lời các cụ cao niên tại địa phương thì đoàn ca múa này có khi đi lưu diễn mỗi tháng ba bốn lần, điều đặc biệt là tiền thu được, ngoài một ít chi phí cho việc sắm sửa y trang áo quần, phần còn lại đều hỉ cúng vào nhà chùa để lo việc đúc đại hồng chung cho hai chùa Phụng Sơn thuộc xã Ninh Hưng và chùa làng Điềm Tịnh. Có thể nói đây là đoàn ca múa nghệ thuật được hình thành đầu tiên tại làng Điềm Tịnh nói riêng và huyện Ninh Hoà nói chung.

Người sáng lập ra đoàn ca múa Lục Cúng này là Cửu phẩm lý trưởng Võ Phương, còn gọi là Thầy xã Vạn Hữu. Trước khi giới thiệu vũ khúc Lục Cúng Hoa Đăng, thiết tưởng cũng cần giới thiệu đôi nét tiểu sử của vị sáng lập.

Thầy xã Vạn Hữu tên thật là Võ Phương, sinh năm 1890 tại Gò Dưa nay là phường Phước Hải, thành phố Nha Trang. Ông thân sinh gốc người Bình Định nguyên là một nghệ nhân hát bội, vào Nha Trang lập nghiệp và sinh ra Thầy xã Vạn Hữu. Tuổi thanh niên thầy nối nghiệp phụ thân học võ và đóng tuồng vai kép, thầy còn rất uyên thâm Hán học. Trong một lần ra hát bội ngoài Ninh Hoà, thầy thuận dịp về xã Vạn Hữu (nay là làng Vạn Hữu xã Ninh Quang) lập gia đình và sinh sống tại nơi đây. Nhờ giỏi chữ nghĩa thầy được công cử làm lý trưởng nên thời nhân còn gọi là Thầy xã Vạn Hữu. Trong hơn mười năm làm lý trưởng, thầy được triều đình tặng thưởng cho hàm tòng cửu phẩm văn giai, một đặc ân vinh dự ở làng tổng thời ấy. Khoảng năm 1927 thầy khởi soạn kịch bản Lục Cúng Hoa Đăng và tuồng hát bội dựa theo đề tài Phật giáo, cũng trong thời gian này thành lập đoàn Múa Lục Cúng, gồm 8 cô gái người làng Điềm Tịnh tuổi từ 12 đến 14. Sau đó vài năm thầy soạn vở tuồng Tu La Đoạt Giá, diễn viên đào kép cũng 8 nghệ nhân Múa Lục Cúng, vai kép thì nữ hoá trang thành nam. Cuối năm 1934 thầy phát nguyện xuất gia với pháp hiệu Nhơn Trực. Khoảng cuối thập niên 50 (thế kỷ XX) thầy về trụ trì ngôi cổ tự Linh Phong ở Nha Trang, sáng tác Thập Linh Phong Cổ Tự Diễn Ca với trên 2500 câu lục bát. Mấy năm sau, thầy khai sơn chùa Từ Vân tọa lạc trên đường Trần Nhật Duật thành phố Nha Trang.

Sau năm 1980 ngài được suy tôn lên phẩm Đàn Đầu Đệ Tam Hòa Thượng tỉnh Phú Khánh, và được cung thỉnh đứng trong ban Hoà Thượng Chứng Minh Đạo Sư Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam tại thủ đô Hà Nội. Năm 1994 ngài viên tịch, thọ 104 tuổi.

Múa Lục Cúng ở làng Điềm Tịnh phát nguồn từ đâu? Múa Lục cúng và múa Bóng có phải chung nguồn gốc không?

Lâu nay người dân Ninh Hoà vẫn cho rằng Thầy xã Vạn Hữu là vị tổ sư sáng tác ra điệu múa Lục Cúng. Mặt khác, đa số người dân địa phương cho rằng điệu múa Lục Cúng và điệu múa Bóng tại Tháp Chàm Phan Rang hoặc Nha Trang là một.

Nhưng theo sự nghiên cứu của chúng tôi thì ý thứ nhất chỉ đúng một nửa, còn ý thứ hai thì hoàn toàn sai lầm.

Điệu múa Lục Cúng đã có từ xa xưa tại xứ Huế chứ không phải chỉ có duy nhất tại làng Điềm Tịnh xã Ninh Phụng huyện Ninh Hoà vào giữa thập niên 30 của thế kỷ XX. Năm 1960 đã có hai ông Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề xuất bản tập sách “Những Đại Lễ Vũ Khúc Của Vua Chúa Việt Nam” (NXB Hoa Lư, Sài Gòn). Trong sách ấy các tác giả đều cho rằng Lục Cúng Hoa Đăng nằm trong hệ thống ca múa cung đình triều Nguyễn. Cũng trong sách trên, tác giả cho rằng vũ điệu Lục Cúng Hoa Đăng vốn do các vị sư Ấn Độ truyền sang. Chúng tôi không tán thành ý kiến này vì những lý do sau đây:

- Xưa nay chưa thấy bất cứ một tài liệu nào từ thời Hậu Lê Quang Phục đến Hậu Lê Trung Hưng cũng như sách vơ, tư liệu nhà chùa viết rằng các nhà sư Ấn Độ truyền vũ điệu Lục Cúng Hoa Đăng sang nước ta. Các nhà sư Ấn Độ vào truyền đạo ở nước ta từ triều vua Lý Nhân Tông (1072 - 1128) trở về trước. Phải chăng tác giả nhớ đến việc vua Lý Thái Tông (1029 - 1054) bắt các cung nữ học theo điệu múa Tây Thiên của vũ công Chiêm Thành, hoặc việc vua Trần Thái Tông (1258 - 1279) lúc còn bé cùng người anh ruột là Trần Quốc Khang múa điệu người Hồ để tranh nhau xin chiếc áo hoàng cừu của vua cha Thái Tông như sử cũ đã ghi mà hiểu lầm ra chăng!

Trong thực tế Lục Cúng Hoa Đăng chỉ mới xuất hiện vào đầu triều Nguyễn.
- Điệu múa Lục Cúng ở Huế và Múa Lục Cúng Ninh Hoà (Điềm Tịnh) cũng không giống nhau, tuy rằng cả hai đều ảnh hưởng đậm nét Phật giáo qua một số kệ Phật, thuật ngữ và cách chạy đàn. Cụ thể như múa Lục Cúng Huế tán rơi và múa chạy đàn các bài như tán Trí Đăng, tán Hương Phù, tán Vu Kim, tán Hoa Quả. Còn tại Điềm Tịnh, Ninh Hoà thì khi múa tán rơi các bài Hồng Thừ, Tam Bảo và tán tẩu bài Hò Ngàn Ta, Nhân Duyên Tự Tánh. Điệu hát Lục Cúng ngoài Huế chịu ảnh hưởng giọng hát âm điệu tại địa phương. Riêng điệu múa hát Lục Cúng Hoa Đăng ở Ninh Hoà lại chịu ảnh hưởng đậm nét nghệ thuật hát tuồng như trong bài Đường Đường Chánh Tại, khi múa thường có điệu nhún, sử dụng bộ đinh tấn và cuối câu hát có ngân nga những tiếng ứ ư ứ ừ y hệt hát bội. Một điểm đặc biệt nữa là múa Lục Cúng Ninh Hoà có nhảy chữ theo tự dạng chữ nho, còn Lục cúng Hoa Đăng Huế không có.

Với các dữ kiện này, chúng tôi cho rằng Lục Cúng Hoa Đăng có xuất xứ ngoài Huế, trong một dịp nào đó Thầy xã Vạn Hữu học được, khi đem về Ninh Hoà thầy cải biên lại thành múa Lục Cúng Ninh Hoà có những dị biệt với cách hát và cách múa ngoài Huế.
Múa Lục Cúng Hoa Đăng không cùng một dòng chảy và không chịu ảnh hưởng của điệu Múa Bóng với các lẽ sau đây:

- Điệu Múa Bóng nguyên gốc của người Chăm, dù người Kinh có cải biên đi nữa cũng không tách biệt ra khỏi cách múa may lượn nhảy của điệu múa Chăm. Chúng tôi đã nhiều lần xem người Chăm múa Bóng tại Tháp Bà Nha Trang hoặc xem đoàn Múa Bóng của thầy Tám Của ngoài thị trấn Vạn Ninh biểu diễn, thì trong các lễ dâng hương, hoa quả, các vũ công, vũ nữ lắc lư uyển chuyển cả châu thân, dường như nhún nhảy bằng các đầu ngón chân và gót chân, đôi khi phơi cả đường nét sống động. Điệu Múa Bóng hoàn toàn múa và hát, không ảnh hưởng gì đến cách chạy đàn nguyên thuỷ của Phật giáo hằng trăm năm trước cũng như bài ca từ khúc.

Sở dĩ còn so sánh được như thế là bởi từ năm 1958 đến năm 1960 tại chùa Thiên Bửu Thượng làng Điềm Tịnh vẫn còn duy trì đoàn múa Lục Cúng thường biểu diễn ngay tại làng hoặc đi lưu diễn trong tỉnh Khánh Hoà. Điều khiển đoàn múa Lục Cúng thời gian này là bà Đặng Thị Nhân pháp danh Tâm Giáo, nghệ nhân xuất sắc nhất trong đoàn Lục Cúng do Thầy xã Vạn Hữu thành lập. Khi hát bội cần đóng vai kép, bà được Thầy xã cho hoá trang thành nam. Trong chùa, bà gọi Thầy xã Vạn Hữu bằng sư thúc, trong đoàn múa Lục Cúng và hát bội, bà gọi Thầy xã bằng sư phụ.

- Về ý nghĩa hai chữ Lục Cúng:

Căn cứ theo lời thuyết minh của Thầy xã Vạn Hữu - sau này là hoà thượng Nhơn Trực trụ trì tại chùa Từ Vân (Nha Trang) - thì ý nghĩa Lục Cúng không phải là 6 lần dâng cúng bông, trái, rượu đèn… như bên vũ điệu múa Bóng mà đã có nhiều người hiểu lầm. Múa Lục Cúng tương ứng với số 6 trong nhà Phật như Lục Thời Sám Hối Khoa Nghi (nghi thức lễ Phật sám hối 6 thời của đức vua Trần Thái Tông), Lục Độ Ba La Mật (Bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ), Lục Hoà (nhãn hoà, nhĩ hoà, tỷ hoà, thiệt hoà, thân hoà, ý hoà), Lục Niên Khổ Hạnh (sáu năm Đức Phật tu trong rừng), Lục Đại Tổ Sư (Bồ Đề Đạt Ma, Huệ Khả, Tăng Xán, Đạo Tín, Hoằng Nhẫn, Huệ Năng).

Múa Lục Cúng tại làng Điềm Tịnh (Ninh Hoà) dưới đời Thầy xã Vạn Hữu và tiếp theo là đời nữ nghệ nhân Đặng Thị Nhân chỉ biểu diễn trong các lễ Phật Đản, Vu Lan, trong các dịp làm chay tại các chùa và một số nhà quan lại quyền quý tổ chức khánh hạ.

- Xiêm y áo mão:

Mão có hình con rồng uốn cong, hai đầu ngước lên, dưới hai đầu rồng có hai tua kim tuyến thả thòng xuống quá vai. Phía trước đầu và vầng trán thêu kết bằng giấy cứng, bên ngoài bao vải nhưng thêu rèm kim tuyến ngũ sắc. Phía sau mão có hai dây vải để cột ra sau ót khi đội lên.

Xiêm y múa Lục Cúng gồm có bộ quần áo kép mặc bên trong may bằng vải bà ba trắng rộng tay dài, khi múa các vũ nữ bó hai ống quần gọn gàng giống như diễn viên hát bội đóng vai kép. Bên ngoài là bộ xiêm may lắp ráp đủ màu sặc sỡ. Bộ xiêm may thành hai lớp, những mảnh vải cắt từng khổ nhỏ ghép lại giống như tua lá tràng phan bửu cái ở nhà chùa hiện nay. Phần trên là miếng vải nhưng nguyên khổ xây sát cổ màu đỏ hoặc xanh, bộ xiêm may chừa hai cánh tay (vì đã có áo bà ba dài tay rồi). Giữa lưng thắt một khổ vải màu đỏ, xanh hay vàng thả thòng bên hông hai chân mang vớ.

Mỗi ban múa Lục Cúng gồm có 8 cô gái tuổi từ 12 đến 14, khi múa thì chỉ có 6, còn 2 người dự khuyết thay phiên. Tất cả các cô gái đều có tên là Lục Hoa Tiên Nữ.

Đời thầy xã Vạn Hữu, vị sám chủ điều khiển mặc bộ áo thụng xanh, thắt dây đỏ ngang lưng, đầu đội khăn đóng. Đến đời bà Đặng Thị Nhân, sám chủ mặc áo đà đầu quấn khăn lông. Ban ngũ âm gồm có đờn bầu, đờn cò, trống cơm, mõ, chập chõa. Tuyệt đối không dùng kèn để tránh sự áp thanh ồn ào trong khi hát.

Ở mục này chúng tôi không thể trình bày, phân tích từng chi tiết múa hát hết được, vì múa Lục Cúng Ninh Hoà phải viết thành một công trình nghiên cứu riêng mới có thể đầy đủ. Chúng tôi chỉ xin giới thiệu một số trích đoạn sau đây.

Lục Hoa tiên nữ đứng hai hàng (mỗi hàng 3 tiên nữ) hai tay cầm hai cây đèn lồng đưa lên ngang đầu có các hình hoa sen nở, bên trong thắp sáng bằng đèn cầy. Vị sám chủ nhịp ba hồi trống lịnh có cán cầm tay xướng:

- Bớ! Lục Hoa tiên nữ.


Tất cả đồng thanh:

- Dạ.


Vị chủ sám xướng tiếp:

- Tu chỉnh nghiêm trang sửa soạn đăng chúc huy hoàng chờ thánh thượng lệnh truyền lai đáo.


Lục Hoa tiên nữ bạch:

- Dạ chúng con đồng hiệp lực

Nay vâng lệnh nhà vàng

Lục Hoa đà đăng chúc huy hoàng

Chờ thành thượng lệnh truyền lai đáo.


Bạch vừa dứt thì Lục Hoa (vẫn cầm hai cây đèn lồng đưa ngang đầu) chạy lúp xúp quay xuống một vòng rồi quay lên đứng y như cũ. Vị sám chủ nhịp trống theo bước chân Lục Hoa, khi điểm khởi một tiếng trống, thì Lục Hoa tiên nữ bạch tiếp:

- Dạ dạ thần đẳng bá ban đồng tử

Đồng lai hiến võ hoa đăng

Phụng thánh chỉ ban truyền

Đáo đàng tràng hiến tại

Thả khứ thử khứ đồng hành


Câu cuối này vị sám chủ cùng xướng hoà với Lục Hoa tiên nữ nhịp theo hồi trống xổ. Lục Hoa chạy lúp xúp lên xuống hai vòng sau đó đứng lại y theo vị trí cũ. Vị sám chủ nhịp trống hát chung với Lục Hoa vừa hát vừa múa. Ban ngũ âm hoà theo.

- Đường đường chánh tại hề hiến kim liên

Chiếu diệu hào quang hề thấu cửu thiên

Phước đẳng hà sa hề vô số Phật ứ ư ứ ừ.

Âm đàm phổ hữu hề phối lương duyên

Đức cập phổ thiên hề vi thiện đạo

Hồi đầu vọng bái hề tại đế tiền

Mỗi nhật thần hôn hề nhiệt chú hương

Tạ thiên hề ư ứ ư

Tạ địa hề ư ứ ừ

Tạ thiên tạ địa hề tạ quân vương

Thường kỳ xứ xứ hề điềm hoà thục ứ ư ứ ừ

Đang nguyện gia gia hề thọ mãn trường

Tứ phương bình định hề can qua tức ứ ư ứ ừ

Tam chúc toà xuân hề thọ vô cương

Thánh chúc hiền thần hề an xã tắc ứ ư ứ ừ

Phụ từ tử hiếu hề ấn gia nương

Phụng hiến hảo hoa hề chí Phật tiền

Oai quang sắc tướng hề tại đoan nhiên

Nguy nga nhật nguyệt hề Kỳ Viên hội ứ ư ứ ừ

Vị nhiễu hậu tiền hề đẩu xuất thiên.

Ngọc thọ kim chi hề khai ánh nhật ứ ư ứ ừ

Linh căn tịnh diệp hề tối tinh nghiêm

Thể hoa thượng Phật hề hồ quì bổn

Khể thu qui y hề tại phước điền.


Bài này có tất cả 24 câu với một số điệu múa khác nhau, như năm bàn tay của năm Lục Hoa nắm lại để làm kiệu cho một Lục Hoa ngồi và đi xoay tròn, một người đòng đòng lên vai và bốn Lục Hoa kia quay tròn chung quanh, hai Lục Hoa đứng bộ đinh tấn hai đầu gối đối với nhau và một Lục Hoa khác nhảy đứng lên hai bắp vế bộ đinh tấn ấy v.v… Trong điệu múa Lục Cúng đôi chân sử dụng nhiều hơn đôi tay, cách múa Lục Cúng ở Ninh Hòa không có đội đèn, rượu, trái cây… như Múa Bóng tại Tháp Bà mà nhiều người lầm tưởng.

Tán rơi có các từ bài Tam Quy như:

- Khể quy y Phật, Phật tại Kỳ Cô Viên

Cô Viên thuyết pháp lợi nhân thiên

Nam mô Như Lai Phật Đà Gia Lưỡng Túc Tôn

Khể thủ qui y Pháp, Pháp bảo ly long cung

Long cung khai bảo tạng, bảo tạng pháp lang hàm

Nam mô Pháp Bảo Đạt Ma Gia Ly Dục Tôn.

- Khể thủ qui y tăng, tăng tâm tự thuỷ thanh

Thuỷ thanh thu nguyệt hiện, nguyệt hiện nhất lang minh

Nam mô Phước Điền Tăng Già Gia Chúng Trung Tôn.


Ngoài ra còn có một số bài khác như Hồng Thừ, Nhân Duyên Tự Tánh, Hò Ngàn Ta, Dâng Hương v.v…

Múa Lục Cúng còn là nghệ thuật nhảy chữ Nho. Các chữ được nhảy là: Lục, Cúng, Bát, Tiên, Thiên, Hạ, Thái, Bình. Các chữ này đều ít nét nên được chọn để biểu diễn. Cách nhảy như sau:

Chữ Lục: hai người trước hàng dọc hai tay cầm hai cây đèn đưa lên ngang đầu (thế ngồi luôn luôn cái mông ngồi lên gót chân phải, còn chân trái co lại để đứng dậy ngồi xuống dễ dàng), biểu tượng cho nét chấm. Hai người ngồi kề hai tay cầm đèn dang thẳng ra biểu tượng cho nét ngang. Hai người ngồi xéo cuối cũng dang thẳng hai tay, biểu tượng cho hai nét xéo để ghép thành chữ Lục.

Các chữ khác như Thiên, Hạ v.v… cũng nhảy ghép theo nghệ thuật ráp chữ Nho trong múa Lục Cúng Ninh Hoà.

Bài nhảy chữ có 8 câu, mỗi câu đọc hai lần sau đây:

Lục hoa tiên nữ hề hiến hoa đăng (nhảy chữ lục)

Cúng dường Tam Bảo hề Phật chứng minh (nhảy chữ cúng)

Bát thập bát Phật hề toạ bửu đài (nhảy chữ bát)

Tiên cung giáng phước hề chúa vĩnh ninh (nhảy chữ tiên)

Thiên phù xã tắc hề quốc tộ trường (nhảy chữ thiên)

Hạ thấu u minh hề chúng quỉ siêu (nhảy chữ hạ)

Thái dương đán xuất hề thái dương quang (nhảy chữ thái)

Bình an bá tánh hề thọ mãn đường (nhảy chữ bình).

(Xem tiếp kỳ 2)

Về trước

Mọi thông tin về Website xin gởi về webmaster@ninhhoatoday.net