QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Tác Giả

Nguyễn Man Nhiên

Tác Phẩm

*Hò giã gạo - Dân ca Ninh Hòa

* Phụ lục: Những câu hò giã gạo Ninh Hòa

Kỳ 1, Kỳ 2

 * Đi tìm di tích Dinh xưa

* Địa danh gốc Chăm ở Khánh Hòa

* Mùa xuân đọc lại "Xứ Trầm Hương"

* Nếp xưa, Tết Việt

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Phụ lục: Những câu hò giã gạo Ninh Hoà

(kỳ 1)

Nguyễn Man Nhiên

 

1. HÒ CHÀO MỜI TRẦU VÀ GIAO DUYÊN

Chặng đầu của một cuộc hò giã gạo là những bài hò chào với nội dung thăm hỏi, tìm hiểu đối phương, rào đón và dò dẫm tình ý, tài nghệ. Lời hò khiêm nhường, từ tốn và lịch sự. Tiết tấu khúc chiết, gãy gọn với tốc độ dồn dập, sôi động theo nhịp chày hai (hai người giã) hoặc chày ba (ba người giã).

Bài hò này giã nhịp chày ba, hai nàng và một chàng.

- Cô gái 1:

Hò ơ hò…

Tôi xin chào lớn trước nhỏ sau

Chào người bạn mới may đâu tương phùng

Đường xa cách trở mấy sông

Mến tình nặng nghĩa dốc lòng đến đây

Dễ đâu gặp được dịp này

Tôi xin mời miếng trầu cay gọi là

Rằng nghe chàng giỏi hò ca

Đêm nay mong đặng nghe qua giọng hò.

- Cô gái 2:

Xin chào anh bạn tổng bên

Nhịp chày mình sẽ làm quen trong câu hò

Trước tiên thăm hỏi nơi nhà

Hai thân tóc hạc da gà (1) có khỏe không?

Băng sương chẳng quản đường trường

Mới hay tri kỷ tìm đường tri âm.

- Chàng trai:

Vừa nghe thục nữ ướm lời

Lòng mừng gặp gỡ đặng người ước mong

Trước xin chào các bà các ông

Cùng cô chú bác sau chào chung bạn mình

Dẫu rằng đường sá gập ghềnh

Bởi chưng nặng nghĩa trọng tình mà đi

Nhịp chày qua (2) đáp bạn nữ nhi

Mẹ già đã yếu cha thì tuổi cao

Khi đi cha mẹ dạy mấy điều

Gặp người hiền đức ghi vào giữa tâm

Nay biết ai là bạn tri âm

Nhờ nàng chỉ giúp mối tình thâm sau này.

- Cô gái 1:

Biết chàng lòng vốn đa mang

Thiếp xin làm mối hai nàng ở bên sông

Sanh đôi cô chị tên Tam tòng(3)

Cô em tên Tứ dức(4) má hồng còn xuân

Qua sông chàng hỏi nhà ông Ngũ luân(5)

Mai này chàng đến một lần thử sao.

- Cô gái 2:

Hai cô rất kén bạn đời

Kén nhân kén ngãi kén người thủy chung

Không kén ruộng đất vàng ròng

Nếu chàng thấy đủ đạo luân thường(6) ghé chơi

Hai cô chàng chọn một người

Chị em thiếp thật dạ tỏ lời mối manh.

- Chàng trai:

Giọng hò làm mối trắng trong

Chắc cô Tứ đức, Tam tòng cũng gần đây

Luân thường nhà qua có đầy

Nhắn hai cô qua sẽ chọn ngày rào thưa.

- Cô gái 1:

Sao chàng lòng quá đa đoan

Chị em rào hết thì nghĩa nhơn ở chỗ nào

Hãy nên tính lại xem sao

Nếu không chàng sẽ khó rào đặng ai

- Chàng trai:

Qua đâu bẻ ách lộn nài (7)

Chị ra phần chị em thời phận em

Chỉ e giống quá dễ lầm

Luân thường có sẵn đâu dám vượt tầm lễ nghi.

CHÚ THÍCH:

(1) Tóc hạc da gà: Người già tóc trắng như lông hạc, da dùn như da gà.

(2) Qua: Tôi

(3) Tam Tòng: 3 điều phải theo của người phụ nữ dưới chế độ phong kiến, đó là: khi còn ở nhà phải theo cha, khi đi lấy chồng phải theo chồng, khi chồng chết thì phải theo con trai.

(4) Tứ Đức: 4 đức hạnh tốt của người phụ nư, đó là: giữ mình trinh tiết, ăn nói đàng hoàng, dáng điệu dịu dàng, chăm chỉ khéo léo.

(5) & (6): Luân thường: gồm Ngũ luân (đạo vua tôi, đạo cha con, đạo vợ chồng, đạo bằng hữu, đạo anh em) và Ngũ thường (Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín).

(7) Bẻ ách lộn nài: Con trâu đi bên thá (bên trái) vượt cái ách qua bên (bên phải), ngược lại con trâu đi bên lộn dây nài (dây cHòang cổ) sang bên thá, ám chỉ hạng người tráo trở, gian dối.

 

2. HÒ KỂ TRUYỆN TÍCH NHÂN NGHĨA

Xưa, những đêm hò giã gạo đối đáp truyện tích nhân nghĩa rất được bà con nông thôn Ninh Hòa ưa thích, bởi  ý nghĩa từng câu từng đoạn thường đậm nét đạo lý cương thường.

Bài dưới đây do hai chàng trai hò đối đáp:

- Chàng trai 1 hò trước:

Hò ơ hò…

Mạc sầu tiền lộ vô tri kỷ

Thiên hạ hà nhân bất thức quân(1)

May sao gặp bạn tình thân

Ta cùng học hỏi nghĩa nhân mới là

Nhớ tích xưa:

Thương thay cho kẻ quạt mồ(2)

Ghét thay cho kẻ cầm vồ tháo săng(3)

Chuyện đời lấy đó làm răn

Tôi thưa anh bạn đạo hằng ở đâu?

- Chàng trai 2 đáp:

Hò hơ hò…

Lộ phùng kiếm khách tu trình kiếm

Bất thị thi nhân mạc hiến thi(4)

Cảm ơn người bạn tương tri

Tôi biết chi nói nấy đỡ thì vài câu

Đạo hằng ở tại trên đầu

Thân gầy cõng mẹ phiêu du tìm chồng

Lóc thịt mình dâng mẹ no lòng(5)

Quỷ thần cảm động mà không hại nàng

Ai kia kết nghĩa kim bằng

Bởi ganh tài đức chặt chân bạn hiền(6)

Nọ người lòng dạ bất nhân

Hỏi bạn nghĩa chữ ngũ luân là thế nào?

- Chàng trai 1 đáp:

Ngũ luân nghĩa thật cao sâu

Quân thần nghĩa trọng dám đâu sai lời

Phụ tử tình nặng chớ phai

Phu thê tấm cám trọn đời phải thủy chung

Huynh thì hữu đệ phải cung

Giữ tình cốt nhục chứ không nghe xằng

Chữ tín đạo của kim bằng

Thương chàng Tôn Tẫn giận thằng Bàng Quyên

Dưới trăng tôi nghe tiếng khảy đờn

Tiếng đờn bằng hữu bạn còn nhớ ai?

- Chàng trai 2 đáp:

Tiếng đờn tôi nhớ ông Bá Nha(7)

Nghe Tử Kỳ khảy ông biết là nước xuôi

Ông Bá Nha khi đã chết rồi

Tử Kỳ buồn bã suốt đời đờn treo

Ai người kết nghĩa vườn đào(8)

Nhờ bạn kể lại trước sau tỏ tường?

- Chàng trai 1 đáp:

Tích xưa nghe chuyện ba ông

Ông Lưu bụng bự Quan Công râu dài

Ông Trương mắt ốc gan chì

Ba ông thề nguyện kết thì tử sanh

Trời cho thề ấy được thành

Nghĩa trung sắt đá sử xanh không mờ

Còn ai là đứa vô nghì

Cướp công của bạn nhận giết thì chằng tinh?

- Chàng trai 2:

Thương thay cho chú Thạch Sanh(9)

Bị thằng họ Lý bạc tình anh em

Trời cao báo ứng không lầm

Ác giả thì bị họa thâm đó bạn vàng

Ai kia chuộng quý tham sang

Nhẫn tâm giết vợ để mang ấn hầu?

Nghe bạn kinh sử thuộc lầu

Giảng cho tích ấy rõ câu nhân tình.

- Chàng trai 1:

Chuyện xưa Ngô Khởi (10) ác tâm

Bất lương giết vợ để làm nguyên nhung

Nhưng trời đâu có thứ dung

Về sau quả báo vận cùng bị xé thây

Bạn ơi! Tôi hỏi chuyên này

Có bà Nguyệt Kiểu cứu ai đường cùng?

- Chàng trai 2 đáp:

Tôi giận lũ Tạ Thiên Lăng(11)

Bất trung soán đoạt ngai vàng Tề Vương

Lòng bà Nguyệt Kiểu như gương

Cứu ngay ấu chúa chạy bươn ra Phàn Thành

Cảm thương Khương Linh Tá liều mình

Quân thần trọn đạo tử sanh không màng

Đêm khuya dưới ánh trăng vàng

Gạo đã giã trắng mời bạn vàng dừng tay

Ta cùng quấn thuốc nhai trầu cay

Trầu nồng nhân nghĩa thuốc xây luân thường.

CHÚ THÍCH:

(1) Mạc sầu tiền lộ vô tri kỷ/ Thiên hạ hà nhân bất thức quân: 2 câu này xuất xứ từ bài “Biệt Đổng Đại” của Cao Thích đời nhà Đường, nghĩa là: “Đừng buồn nơi đất khách không bạn tri kỷ/ Trong thiên hạ ai người chẳng biết anh”.

(2) Quạt mồ: Trong sách Nam Hoa kinh của Trang Tử có chuyện một lão trọc phú ích kỷ sợ sau khi chết cô vợ trẻ đi lấy chồng khác nên lo dặn trước là phải chôn xác lão nơi đất có mạch nước nhỉ, rồi bắt cô vợ ở luôn bên cạnh quạt cho đến khi nào mộ lão khô mới được đi lấy chồng!

(3) Cầm vồ tháo săng: Cũng trong sách Nam Hoa kinh của Trang Tử có chuyện   một người đàn bà ngoại tình, chồng chết chưa kịp chôn đã cầm chày vồ phá quan tài để khoét mắt chồng giao cho tình nhân!

(4) Lộ phùng kiếm khách tu trình kiếm/ Bất thị thi nhân mạc hiến thi: 2 câu này nghĩa là: Gặp người kiếm khách mới nói chuyện kiếm pháp với họ/ Đừng nên nói chuyện thi ca với kẻ không biết làm thơ.

(5) Kể chuyện Thoại Khanh Châu Tuấn.

(6) Kể chuyện thời Đông Chu liệt quốc có hai người bạn học là Tôn Tẩn, Bàng Quyên. Khi Quyên làm quan ở Ngụy vì ghen tài mà chặt chân Tẩn. Tẩn giả điên được  sứ Tề cứu đưa về Tề làm quân sư. Sau Quyên xua binh đánh Hàn, vua Tề sai Tẩn dẫn quân cứu Hàn và lập mưu giết được Quyên tại Mã Lăng.

(7) Kể chuyện Bá Nha, Tử Kỳ. Bá Nha là người giỏi đánh đàn, Chung Tử Kỳ là người sành nghe đàn. Bá Nha muốn bày tỏ tình ý gì qua tiếng đàn, Tử Kỳ đều thấu hiểu cả. Về sau Tử Kỳ chết, Bá Nha treo đàn không đánh nữa vì cho rằng trên đời này không còn ai hiểu nổi tiếng đàn của mình.

(8) Vườn đào: nơi 3 anh em Lưu Bị, Quan Công, Trương Phi đời Tam Quốc kết nghĩa, thề cùng nhau sống chết để khôi phục nhà Hán.

(9) Kể chuyện Thạch Sanh, Lý Thông.

(10) Ngô Khởi: Nhân vật đời Chiến Quốc, làm quan nước Lỗ. Tề đánh Lỗ, Lỗ muốn dùng Khởi làm tướng nhưng nghi ngờ Khởi có vợ Tề. Khởi bèn giết vợ dâng đầu cho vua Lỗ để được làm tướng soái.

(11) Tạ Thiên Lăng: Tuồng Sơn Hậu kể chuyện anh em Tạ Thiên Lăng cướp ngôi vua Tề. Bà Nguyệt Kiểu là chị Tạ Thiên Lăng lập mưu cứu ấu chúa chạy ra Phàn Thành, Khương Linh Tá đi đoạn hậu cản thương bị Tạ Ôn Đình giết chết. Về sau vua Tề phục nghiệp, anh em nhà họ Tạ (chỉ trừ bà Nguyệt Kiểu) bị tiêu diệt.

 

3. HÒ ĐỢI CHỜ VÀ OÁN THAN

- Cô gái  có chồng đóng lính ở xa:

Hò ơ hò…

Chàng đi lưu thú(1) nay đã ba thu

Trông chàng như thể bà Vọng Phu trông chồng

Thương chàng vượt núi băng sông

Chân mây góc biển lạnh lùng xác xơ

Nhớ chàng thiếp nhờ tả tờ thơ

Gởi ra biên ải biết bao giờ đến nơi

Thơ rằng: vạn lý trùng khơi

Chòi tranh cột nứa thiếp giữ lời sắt son

Cầu cho chàng đặng vuông tròn

Nơi nhà cha mẹ yếu thiếp không sờn đạo dâu

Nắng mưa chẳng ngại dãi dầu

Chữ trinh thiếp để trên đầu khó phai

Vắng chàng gương thiếp chẳng soi

Lược kia kệ lược chẳng đoái Hòai làm chi

Ít hàng lệ thiếp lâm ly

Thơ kia chẳng biết đến thì chàng không.

-Chàng trai đóng vai chinh phu hò đáp:

Ngó ra ngoài hướng đèo Rù Rì(2)

Bỗng nghe Tân Định(3) trạm kỳ trẩy vô(4)

Sáng mơi qua nhận được tờ thơ

Lật ra mới biết là thơ của nàng

Vừa nghe chỉ có mấy hàng

Hai dòng nước mắt rụa ràng nghẹn tâm

Qua nhờ thầy ngũ trưởng(5) tả dùm

Mấy hàng gởi bậu mối tình thâm của chồng

Cha già nhờ bậu cúc cung

Để qua trả nợ núi sông cho đời

Chạnh lòng qua lắm bậu ơi!

Nhớ cha thương vợ đầy vơi giọt sầu

Nguyện cùng trời rộng bể sâu

Trăng thề ngày lưu thú qua giữ câu chung tình

Phần bậu vẹn được tiết trinh

Mười năm mãn thú ta với mình đoàn viên.

- Cô gái:

Nghe thơ chồng gởi buổi chiều

Lòng đầy thương nhớ biết nói sao cho cùng

Thiếp thề giữ vẹn thủy chung

Bà Vọng Phu chờ đặng thiếp một lòng chờ theo

Dù cho bão tố ngặt nghèo

Nuôi cha mẹ yếu thiếp không nao tấc lòng

Chàng yên lòng trả nợ non sông

Trời nuôi ta sẽ tương phùng bên nhau.

CHÚ THÍCH:

(1) Lưu thú: Đi lính đóng quân ở xa.

(2) Rù Rì: tên đèo ở phía bắc Nha Trang

(3) Tân Định: tên cũ của huyện Ninh Hòa ngày nay.

(4) Trạm kỳ trẩy vô: đến kỳ ngựa trạm chuyển công văn giấy tờ vào.

(5) Ngũ trưởng: người chỉ huy một cơ binh 50 lính.

 

4. HÒ CHẮP NỐI DUYÊN NỢ

Bài hò này là lời thở than tâm sự giữa những người còn son trẻ gặp cảnh lỗi duyên gãy gánh mong kết nối bạn đồng hội đồng thuyền.

- Chàng trai kể lể:

Hò hơ hò…

Thấy người đủ cặp đủ đôi

Còn tôi thì phải lẻ loi một mình

Đêm đêm tôi oán trách ông cao xanh

Duyên đang nồng thắm ông đành phân hai

Khóc cho cánh nhạn rẽ bầy

Con còn con mất lạc loài kêu sương

Kể từ vắng vẻ bóng hường

Nắng mưa cui cút cảm thương phận mình

Chim kêu dưới suối tang tình

Không ai lẻ bạn cho mình kín đôi.

- Cô gái vốn là người cùng cảnh ngộ nửa đường đứt gánh, bao ngày tháng sống lạnh lùng âm thầm bên nong tằm khung cửi, nghe chàng trai than thở, nàng cũng trải lòng chân thật mong kết bạn trăm năm:

Nghe tiếng xe cán bông cút ca cút kít

Chợt nghe tiếng chàng thống thiết nhớ ai

Nợ duyên cũng tại số trời

Người còn kẻ mất không ở đời với nhau

Nhìn lên trời thiếp thương chàng Ngưu

Thương cho Chức Nữ ở hai đầu sông Ngân

Thương xa rồi lại thương gần

Thương thiếp duyên phận cô đơn giống chàng

Bao năm duyên số lỡ làng

Lắm phen gặp cảnh phũ phàng không biết nương ai

Nếu chàng thương cánh bèo trôi

Dây tơ ta nối thành đôi bạn lành

Nói ra nghĩ thẹn cho mình

Trâu đi tìm cột sao cột dành tìm trâu!

Nhưng mà chàng ơi!

Thiếp sợ bao sóng gió dãi dầu.

Một thân bồ liễu không dám đón đầu phong ba.

- Nghe cô gái tâm sự, chàng trai vô cùng cảm động:

Ông Trời bày chuyện bẽ bàng

Bắt qua gãy gánh bắt nàng đứt dây

Hai lần gặp bậu đến nay

Thầm thương nào dám tỏ ngay cái tình

Cũng là duyên nợ ba sinh(1)

Qua mong cùng bậu kết tình phu thê

Gừng cay muối mặn nguyện thề

Qua lo nghi thất(2) bậu yên bề nghi gia(3)

Thương cho bụng bậu thiệt thà

Thương qua bậu chẳng nề hà tỏ phân

Từ nay rõ được nghĩa nhân

Gió to đừng sợ cơ hàn đừng lo.

CHÚ THÍCH:

(1) Nợ ba sinh: Người xưa quan niệm vợ chồng có duyên nợ với nhau đến ba kiếp là tiền sinh, kim sinhhậu sinh.

(2) Nghi thất: yên bên vợ.

(3) Nghi gia: yên bên chồng.

Nguyễn Man Nhiên

 

(xem tiếp kỳ 2)

 

Về trước

   

Mọi thông tin về Website xin gởi về webmaster@ninhhoatoday.net