QUI KHUYEN HOC NINH HOA

 

HOME

 

SƯU TẦM - BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

HÌNH ẢNH CON TRÂU TRONG TỤC NGỮ, CA DAO VIỆT

NGUYỄN VIẾT TRUNG

 

Kể từ thời đại các vua Hùng dựng nước, con trâu trở nên một nhân tố hữu cơ của nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước Việt Nam. Từ đời sống thực tại, con trâu đã đi vào lĩnh vực tinh thần, tâm linh của người dân Việt.

Con trâu đã đi vào văn học bắt đầu từ lời ăn tiếng nói, từ những câu tục ngữ, thành ngữ, ca dao… Từ xưa trâu đã là một lực lượng sản xuất tối quan trọng, nó quyết định trực tiếp đến kinh tế của cả xã hội và mỗi gia đình: Con trâu là đầu cơ nghiệp. Cái cơ nghiệp của người nông dân làm lúa nước chính là dựa vào sức lực và sự cần mẫn của con trâu. Những câu tục ngữ: Làm ruộng không trâu, làm giàu không thóc; Muốn giàu thì nuôi trâu cái, muốn hại thì nuôi bồ câu... xuất phát từ ý đó. Vả chăng, đối với người nông dân, còn gì quý giá hơn là ruộng sâu trâu nái. Đó là cái đảm bảo cho cuộc sống sinh sôi, ấm no, hạnh phúc: Nhà tao chín đụn mười trâu...

Con trâu gắn bó với ruộng đồng và quan hệ mật thiết với cuộc sống sản xuất của người nông dân. Nó là anh bạn điền đắc lực luôn đồng cam cộng khổ với người làm ruộng: Trên đồng cạn, dưới đồng sâu/ Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa. Thiết tha biết bao khi ta đọc lại những câu ca dao nói lên quan hệ thân thương, gần gũi giữa người và vật: Trâu ơi ta bảo trâu này/ Trâu ra ngoài ruộng, trâu cày với ta/ Cấy cày vốn nghiệp nông gia/Ta đây, trâu đấy, ai mà quản công/ Bao giờ cây lúa còn bông/ Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn. Thậm chí có ai đó còn hóm hỉnh đặt ngang tầm sự mất trâu với cái sự mất chồng: Mất chồng như thể mất trâu/ Chạy lên chạy xuống, cái đầu chờm bom!

Có thể nói trong hầu hết các lĩnh vực mà thành ngữ, tục ngữ, ca dao xưa đề cập đến (như về thiên nhiên, con người, đời sống, xã hội...) đều có mặt hình ảnh con trâu. Con trâu là biểu tượng của sức mạnh. Trong các con vật gắn bó với công việc đồng áng của nhà nông, không có con nào khỏe mạnh và có sức chịu đựng dẻo dai như con trâu. Dân gian mượn ngay đặc điểm này để so sánh: Khỏe như trâu; hùng hục như trâu húc mả. Cái gì to, lớn thì dùng từ trâu để tả: ổi trâu, bánh đúc trâu, rắn hổ trâu... Giữa trâu và bò thì trâu có nhiều ưu thế hơn, vì vậy yếu trâu còn hơn khỏe bò; trâu gầy cũng tầy bò giống. Thông qua lối nói ví von, có hình ảnh của dân gian, cái tên con trâu đã trở thành biểu tượng sinh động diễn đạt nhiều vấn đề phức tạp của cuộc sống con người. Phê phán thói kèn cựa, ghét ăn tức uống, nhân dân ta có câu: trâu buộc ghét trâu ăn, hoặc chế giễu thói tham lam, vụ lợi theo kiểu trâu lành không ai mà cả/ trâu ngã nhiều kẻ cầm dao. Kẻ nào dối trá nhưng lên mặt đạo đức giả liền bị mỉa thật thà cũng thể lái trâu. Có lỗi mà lại đổ vấy cho người khác thì đúng là trâu lấm vẩy quàng. Sống ích kỷ, chỉ biết mình thì chẳng khác nào thân trâu trâu lo, thân bò bò liệu. Ngược lại, trong cuộc đấu tranh khắc phục thiên tai, giặc giã thì đoàn kết là cần thiết: trâu có đàn, bò có lũ. Lời khuyên thà chết ngoài biển sâu, hơn chết trong vũng trâu đằm nhắc người ta phải giữ danh tiếng cho thơm sạch, vì  trâu chết để da, người ta chết để tiếng. Người tham ăn tục uống, không lịch duyệt, tinh tế bị coi là hạng ăn trâu không biết no, ăn bò không biết chán, chẳng nên đem đàn mà gảy tai trâu. Thành ngữ đầu trâu mặt ngựa để chỉ những kẻ côn đồ, hung bạo. Hạng người này lại hay giao du, kết bè kết đảng với nhau, khác nào ngưu tầm ngưu, mã tầm mã. Và trong cuộc đụng độ quyết liệt giữa các thế lực hùng mạnh thì chỉ những người thân yếu thế cô là gánh chịu mọi tai họa: trâu bò húc nhau ruồi muỗi chết. Hơn nữa, nói về tình yêu, hôn nhân, người ta cũng có thể mượn con trâu: trâu tìm cọc chứ cọc không tìm trâu, nhưng cũng đừng quá hợm mình, kiêu căng để rồi đến lúc trâu quá xá, mạ quá thì lỡ làng duyên phận.

Cha ông ta nói đến trâu, nói nhiều về trâu cũng chính là nói về tính cách con người, quan hệ của con người và về những qui luật nhân tình thế thái. Trong đời sống, con trâu đáng yêu, đáng quí bao nhiêu, thì trong tục ngữ, ca dao, con trâu lại càng đáng yêu, đáng quí bấy nhiêu.

NGUYỄN VIẾT TRUNG

 

Về trước

Mọi thông tin về Website xin gởi đến webmaster@ninhhoatoday.net