QUI KHUYEN HOC NINH HOA

 

HOME

 

SƯU TẦM - BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dương Anh Sơn

VỀ VẤN ĐỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC

(Kỳ 5)

III- GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC VÀ VẤN ĐỀ TRUYỀN THỐNG:

Mỗi một quốc gia đều có những truyền thống tốt đẹp về mặt đạo đức còn được giữ gìn cho đến các thế hệ ngày nay. Mẫu số chung của các giá trị đạo đức ấy chính là tinh thần nhân bản, coi trọng giá trị làm người. Các xã hội ấy dù đông hay tây, dù đã phát triển hay đang phát triển đều hướng đến việc xây dựng sao cho xã hội càng lúc càng văn minh, thịnh vượng. Khái niệm văn minh bao gồm văn minh vật chất và tinh thần. Những giá trị đạo đức để con người sống xứng đáng, sống hòa hợp và tôn trọng cuộc sống thuộc loại văn minh tinh thần đều được các xã hội tiến bộ yêu chuộng.

Vì thế, việc giáo dục đạo đức rất cần dựa vào truyền thống sẵn có còn lưu truyền cho đến thời đại này. Truyền thống đạo đức không phải là những giá trị cổ hủ, xưa cũ, cứng nhắc mà có thể được bổ sung, thay đổi theo từng hoàn cảnh xã hội và thời đại của nó. Đó là sự gạn lọc để duy trì, đề cao các tôn chỉ làm người.

Chưa bao giờ sự thiếu vắng những đạo lý căn bản để làm người ở nhiều xã hội khác nhau như ngày nay. Với dân tộc ta, việc trở về với những di sản đạo đức, những truyền thống đạo lý mà cha ông chúng ta từng sống rất cần thiết. Nền giáo dục từ ngàn năm nay dựa vào tinh thần Khổng, Mạnh của các triều đại tiền nhân vẫn còn sức sống và giá trị để vực dậy và lấp trống sự mục nát của tâm hồn, sự sa sút và xói mòn của đạo đức. Tất nhiên, với trào lưu toàn cầu hóa như ngày nay, việc giữ gìn bản sắc đạo đức riêng của mỗi dân tộc là điều nên làm nhưng phải hòa chung với những qui luật đạo đức mà dù ở đâu cũng phải cần đến nó. Lương tâm hay ý thức đạo đức là gì? Trách nhiệm đạo đức là gì? Bổn phận là gì? Quyền và quyền lợi là gì? Thế nào là sự thưởng phạt? Lòng nhân ái là gì? Những câu hỏi ấy cần được trả lời một cách khoa học và phù hợp dựa trên truyền thống đạo đức của cha ông chúng ta.

Từ đó, việc giáo dục đạo đức sao cho có hệ thống trên nền tảng truyền thống mới có thể xây dựng được những con người có đạo đức thực sự để làm cho xã hội được tốt đẹp. Việc giáo dục ấy phải chú trọng từ những bước chân non đến trường cho đến những lớp người đang và sẽ đi vào cuộc sống xã hội. Đồng thời, việc giáo dục đó cần có sự quan tâm tác động của các thế hệ đi trước bằng chính cuộc sống đạo đức mẫu mực của mình, bằng sự cải thiện môi trường đạo đức và luật pháp. Đó là công việc lớn lao của toàn xã hội cần khởi động kịp thời cho thật tốt và đúng hướng. Trách nhiệm của chúng ta là đừng để thế hệ mai sau sẽ thiếu vắng đạo làm người. Chủ nhân tương lai của đất nước phải là các thế hệ được giáo dục đầy đủ, có thực chất trong đó việc học đạo đức là chính yếu. "Tiên học lễ, hậu học văn", câu nói xưa ấy cần phải được lưu ý để giáo dục lớp trẻ sao cho xứng đáng là lớp kế thừa đưa đất nước tiến đến cuộc sống nhân văn và thịnh vượng.

Tóm lại, việc giáo dục đạo đức có nền tảng, có bài bản, có căn cơ từ các khái niệm đạo đức chính yếu như lương tâm, bổn phận, trách nhiệm, sự thưởng phạt, quyền, lòng nhân ái, lòng trung thực dựa trên những truyền thống đạo đức tốt đẹp của cha ông chúng ta là điều cần làm. Những khái niệm về "Lễ, nghĩa, liêm sỉ" về "Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín" v.v... của truyền thống Khổng, Mạnh sẽ là chỗ dựa vững chắc để làm rõ các qui luật đạo đức và phù hợp với tinh thần dân tộc ta. Một đất nước đi từ những khó khăn về kinh tế trở nên một địa chỉ được nhiều nhà đầu tư các nước quan tâm. Nhờ đó, đời sống kinh tế của dân chúng đã có chuyển biến rất tốt. Đây là dấu hiệu đáng mừng. Tuy nhiên, nếu không coi trọng việc xây dựng một môi trường giáo dục đạo đức đúng hướng và hiệu quả thì những tiến bộ về kinh tế sẽ kèm theo những sự sa sút về mặt đạo đức truyền thống. Việc giáo dục ấy nếu làm chưa tốt sẽ còn có rất nhiều những con người tiêu cực, thoái hóa đạo đức làm cho những nguồn lợi kinh tế của đất nước biến thành tài sản của riêng họ. Công lao, mồ hôi, sức lực, trí tuệ của biết bao người dân để lo cho sự phát triển đất nước sẽ bị bòn rút, tiêu hao bởi những kẻ xấu xa ấy. Đồng thời, những sự rối loạn, lộn xộn về ý thức đạo đức, về lương tâm, trách nhiệm, bổn phận, quyền lợi v.v... của nhiều người sẽ tạo nên một bức tranh đạo đức không mấy tốt đẹp và gây ra những ảnh hưởng không nhỏ cho các thế hệ mai sau.

Những phần sau đây, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu thêm về các khái niệm đạo đức đã đề cập bên trên. Đó là những khái niệm đã được nhiều người phân tích. Ơ những chương sau, chúng ta chỉ hệ thống lại để hiểu thêm về các khái niệm đang được sử dụng hằng ngày thông qua một số cách giải thích tiêu biểu.

Chương bốn

LƯƠNG TÂM HAY Ý THỨC ĐẠO ĐỨC

Chúng ta vẫn thường nghe trong đời sống hằng ngày hoặc trên các phương tiện truyền thông, báo chí đề cập những vấn đề xoay quay hai chữ lương tâm đạo đức con người. Những lúc gần đây hơn, nhiều sự việc liên quan đến sự sa sút về đạo đức mà báo chí đã đề cập cũng liên quan đến vấn đề lương tâm. Câu chuyện về các công ty sản xuất nước tương và các cơ quan có chức năng kiểm tra đã không công bố rõ ràng về hàm lượng phụ gia vượt mức cho phép có thể gây ảnh hưởng sức khỏe người tiêu dùng. Việc bưng bít thông tin để khi bị báo chí phanh phui, họ lại chống chế ngụy biện. Dư luận xã hội đều gọi họ là những kẻ vô lương tâm. Hoặc tin tức thế giới khi nói đến các sản phẩm tiêu dùng và dược phẩm của Trung Quốc xuất khẩu đã gây ra tử vong vì có các chất độc hại. Rồi chúng ta cũng nghe câu chuyện về những con người bỏ công, bỏ của sửa sang đường xá cho học sinh, bà con thuận tiện đi lại ở vùng cao. Hoặc câu chuyện của hai thanh niên kịp thời báo động để đoàn tàu nam bắc dừng bánh vì một sự cố trên đường sắt có thể gây tai nạn. Đó là những con người nhiệt tình sẵn sàng lo việc thiên hạ. Và họ là những người thực sự có lương tâm.

Vậy lương tâm hay ý thức đạo đức là gì? Vai trò và nguồn gốc của lương tâm như thế nào? Chúng ta sẽ tìm hiểu sau đây:

I- ĐỊNH NGHĨA:

- Lương tâm hay ý thức đạo đức là khả năng đánh giá, xét đoán những hành vi theo tiêu chuẩn đúng sai hoặc thiện ác mang tính người. Đồng thời, đó cũng là khả năng thúc đẩy, hướng dẫn con người biết làm điều lành, tránh điều xấu xa, biết lựa chọn đâu là nẻo đúng, đường sai.

- Mặt khác, lương tâm cũng là khả năng để nhận biết những hoạt động của tình cảm đạo đức như lòng nhân từ, lòng khoan dung, phản ứng trước cái sai, bức xúc trước cái xấu v.v...

- Ý thức đạo đức khác với ý thức tâm lý ở chỗ ý thức đạo đức đánh giá các trạng thái ý thức, các phán đoán theo tiêu chuẩn thiện ác, đúng sai. Còn ý thức tâm lý thiên về việc nhận thức các diễn biến trong tâm giới hoặc phản tỉnh như một khách thể, một kẻ đứng bên ngoài để quan sát các hiện tượng ấy. Trong Đoạn Trường Tân Thanh, khi Tố Như mô tả nỗi buồn của Thúy Kiều khi ở lầu Ngưng Bích: "Buồn trông cửa bể chiều hôm, Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa. Buồn trông ngọn nước mới sa, Hoa trôi man mác biết là về đâu?..." (Câu 1047-1050); nỗi buồn của Kiều là ý thức về tâm lý song song với các cảnh vật bên ngoài.

II- NHỮNG YẾU TỐ CẤU TẠO Ý THỨC ĐẠO ĐỨC:

Lương tâm con người hay ý thức đạo đức khi phân tích ta thấy bao hàm bốn yếu tố cơ bản:

1- Yếu tố tình cảm:

Yếu tố này thúc đẩy, lôi kéo chúng ta hướng về điều thiện. Khi ta thực hiện việc ác hoặc có các hành vi xấu xa, ta cảm thấy xấu hổ, hối tiếc, cắn rứt, ăn năn... Nhờ đó, việc tu tỉnh, hối cải về sự sai trái trong con người ta sẽ dễ hơn.

Hành vi thiện, ác, tốt, xấu của những người khác cũng gây ra trong lương tâm ta những tình cảm đạo đức khác nhau như quý trọng, cảm phục, kính nể, khen ngợi hoặc bức xúc, thương hại, khinh bỉ, chê bai, v.v...

Các bậc hiền triết, các nhà tư tưởng xem yếu tố tình cảm rất quan trọng để có ý thức đạo đức. Chẳng hạn, Khổng Tử luôn đề cao đức Nhân; Malebranche đề cao "tình yêu được soi sáng, biết lựa chọn"; Max Scheler lại đề cao loại tình yêu thuần khiết hướng về nhân loại. Cho nên, khi thiếu yếu tố tình cảm hay một loại người mà ta hay gọi là "vô cảm" sẽ khó có được ý thức đạo đức, khó có được lương tâm.

2- Yếu tố lý trí:

Yếu tố tình cảm của lương tâm tùy thuộc vào yếu tố lý trí. Sự suy tư của lý trí đưa đến những phán đoán về giá trị nhờ đó lương tâm con người mới phát biểu các nguyên lý, đưa ra các khái niệm về đạo đức như điều thiện, bổn phận, quyền lợi, công bình, nhân ái v.v...

- Renouvier (triết gia Pháp 1815-1903) cho rằng các ý niệm về đạo đức có tính cách tuyệt đối và lý tưởng như các ý niệm toán học (hình tròn, đường thẳng...) nghĩa là chúng giữ nguyên giá trị của mình một cách trừu tượng, thuần lý mà không cần để ý đến trong thực tế có đáp ứng được hay không.

- Lalande (nhà thiên văn toán học Pháp 1732-1807) lại chứng minh lý trí có tính cách quy phạm. Lý trí thiết lập và định đẳng cấp giá trị nên nó đóng một vai trò quan trọng trong đời sống đạo đức:

+ trước khi hành động, lý trí giúp ta nhận định, tính toán về công việc sẽ làm.

+ sau hành vi đạo đức, lý trí giúp ta phán đoán về giá trị hành động của ta.

3- Yếu tố ý chí và hành động: (volonté & pratique)

Ý chí là yếu tố không kém phần quan trọng nhằm thúc đẩy lương tâm con người hướng tới điều thiện và hành động theo những gì lương tâm cho là tốt đẹp dưới sự hướng dẫn của lý trí.

- I. Kant (triết gia Đức 1724-1804) cho rằng thiện ý và thiện chí (bonne volonté) với ý chí bao hàm bên trong đã thúc đẩy chúng ta làm điều thiện. Nó có giá trị vừa là sự hiểu biết sự việc, vừa là hành động đi kèm (tri đi đôi với hành). Ngoài ra, Kant cũng xác định đạo đức là hiện thân của lý trí nhưng là lý trí thuần túy (raison pure) chuyển sang thực hành (raison pratique) biểu lộ qua thiện chí. Và những mệnh lệnh của lương tâm đều là những qui luật của lý trí nên có tính cách phổ biến và tất yếu.

4- Yếu tố xã hội:

Ngoài 3 yếu tố nêu trên, ý thức đạo đức còn chịu ảnh hưởng sâu đậm của giáo dục gia đình, của trường học, của đoàn thể trong các khu vực xã hội khác nhau mà ta tham dự: Ngay khi hành động một mình, ta vẫn nghĩ rằng dư luận hoặc kẻ khác đang chứng kiến và phán đoán hành vi của ta, khiến ta đâm ra xấu hổ. Cho nên đó là một hành động tội lỗi. Dĩ nhiên, các phán đoán đạo đức của ta cũng chịu ảnh hưởng tùy theo khu vực xã hội, tùy theo không gian, hoàn cảnh và tùy thời đại nữa. Nàh văn Pirandello người Ý (1867-1936) đã từng đoạt giải Nobel cho rằng: "Lương tâm, đó chính là kẻ khác đang ngồi trong lòng anh".

III- NHỮNG BIỂU LỘ CỤ THỂ CỦA LƯƠNG TÂM:

A- ĐỐI VỚI THA NHÂN

Trước những hành vi đạo đức của tha nhân, của người chung quanh, chúng ta có thể có những biểu lộ tình cảm đạo đức:

- Hoặc là tôn kính: là thái độ mà ta cảm thấy phải kính trọng, ngưỡng phục hoặc nhượng bộ trước hành vi của người khác vì họ cư xử có đạo đức hơn ta. Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta đã gặp nhiều người như thế. Chẳng hạn, có những bác sĩ chẳng nề hà mệt nhọc tận tâm cứu chữa người bệnh không vì lợi lộc. Chúng ta cũng ngưỡng phục những người phanh phui những tiêu cực, mạnh dạn lên án những cái xấu v.v...

- Hoặc là bất kính (không kính trọng): là thái độ coi thường tha nhân vì họ đã sống vô lương tâm, vô đạo đức một cách đê hèn... Khi nghe tin nhiều loại hàng hóa của Trung Quốc bị nhiều nước tẩy chay, tên tuổi các công ty, các doanh nhân sản xuất những hàng hóa kém phẩm chất và nhất là gây độc hại cho người tiêu dùng, chúng ta có thái độ chê bai hành vi thiếu đạo đức chạy theo lợi nhuận của họ.

B- ĐỐI VỚI CHÍNH TA

1- Biểu lộ tích cực:

Chủ thể đạo đức sẽ cảm thấy niềm vui thú và hạnh phúc trong lòng, phấn khởi, tin tưởng vào con đường mình đã học, chọn hoặc là cảm thấy niềm vui thực sự khi hoàn thành được bổn phận, nhiệm vụ. Những biểu lộ đó thường được xem là phần thưởng do lương tâm ban phát. Chẳng hạn câu chuyện em nhỏ 11 tuổi đã cứu được 4 bạn bị nước cuốn. Khi được hỏi động cơ cứu người, em chỉ trả lời là thấy bạn gặp nguy hiểm là tìm cách cứu họ không hề nghĩ đến nguy hiểm. Chắc chắn em ấy có được niềm vui vì đã biết cứu người gặp nạn.

2- Biểu lộ tiêu cực:

Khi làm điều gì trái với lương tâm dầu là cố ý hoặc vô tình, chúng ta thường có những tình cảm đạo đức sau đây do sự khiển trách hoặc trừng phạt của lương tâm:

2.1- Xấu hổ: (Honte)

Người ta thường biểu lộ sự xấu hổ khi cảm thấy mình đã làm điều gì mất danh dự hay không xứng đáng với tư cách khiến kẻ khác và ngay cả chính mình không còn sự quý nể nữa. Cũng có thể sự xấu hổ bắt nguồn từ sự chứng kiến của kẻ khác trước hành vi sai lầm, tội lỗi, xấu xa của chính ta. Với Mạnh Tử, người nào không biết xấu hổ sẽ không xứng đáng làm người. (Vô trắc ẩn chi tâm, phi nhân dã; vô vu ố chi tâm, phi nhân dã; vô thị phi chi tâm, phi nhân dã – M. T, Công Tôn Sửu Thượng, 6). Bên cạnh sự xấu hổ, Mạnh Tử cũng kể thêm người nào không có lòng trắc ẩn và phân biệt tốt xấu cũng không xứng đáng làm người.

2.2- Hối tiếc: (ân hận – regret)

Tiếc là sự biểu lộ tình cảm đạo đức khi cảm thấy đã bỏ lỡ một cơ hội để làm một điều thiện hoặc vô tình làm điều không được tốt đẹp (quên lời thề, thất hứa, tiếc vì mình đã nói nhiều đụng chạm hay ảnh hưởng đạo đức kẻ khác, tiếc vì tính tình nóng nẩy gây ra những biểu lộ chưa tốt...)

2.3- Cắn rứt: (Remords)

Lầm lỗi, biết nhận lỗi nhưng vẫn còn áy náy, hối tiếc về lầm lỗi của mình mặc dù muốn quên đi. Cắn rứt là một hình thức trừng phạt của lương tâm một cách thường xuyên dù mình không muốn (lỡ lái xe đụng người dù không ai biết nhưng lương tâm cứ đay nghiến, cắn rứt mãi; lỡ đưa ra quyết định quan trọng làm ảnh hưởng đến cuộc sống của người khác v.v...)

2.4- Hối hận: (ăn năn – Repentir)

Lầm lỗi, biết nhận lỗi và quên đi hành vi trong quá khứ để hướng tới tương lai. Đó là biểu lộ của sự hối hận. Con người biết hối hận, cải hóa, tu tỉnh, thay đổi được mình sẽ trở nên người có ý thức đạo đức biết vượt qua tội lỗi để vươn lên. Louis Lavelle (triết gia Pháp) cho rằng: "Đó là một sự thống hối, cải biến đời ta, là đầu mối cho mọi tái tạo, mọi phục sinh". Nhà văn Hoàng Đạo trong Tự Lực Văn Đoàn trong tác phẩm "Con đường sáng" cũng đề cao những con người có ý thức ăn năn, hối hận.

Dương Anh Sơn

(Xem tiếp kỳ 6)

 

Về trước

Mọi thông tin về Website xin gởi đến webmaster@ninhhoatoday.net