QUI KHUYEN HOC NINH HOA

 

HOME

 

SƯU TẦM - BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT Ở DI TÍCH THÁP BÀ NHA TRANG

TS NGUYỄN CÔNG BẰNG

(kỳ 3)

 

(Tác giả là Tiến sĩ khảo cổ học, nguyên là Giám đốc Bảo tàng Khánh Hòa, đã mất năm 2004)

1- Trang trí trên đế:

Đế tháp là bộ phận cơ bản và mang tính chất quyết định đến chất lượng bền vững của toàn bộ kiến trúc bên trên. Ở Tháp Bà, hầu hết phần móng dưới cùng của các đế tháp được xây dựng trên cơ sở của những khối đá tảng tự nhiên, hoặc đã được qua xử lý cho phù hợp với địa hình và qui mô của kiến trúc; lớp trên được rải một lớp cát xây dựng, tạo ra sự ổn định của mặt bằng tầng đế. Trên cùng, phần nổi mà chúng ta nhìn thấy hiện nay chỉ là những hàng gạch nung được xây theo phương pháp xếp gạch liền mạch, so le nhau theo kiểu giật cấp chồng lên nhau. Do phải chịu một lực nén khổng lồ của phần thân và mái tháp phía trên đè xuống, tất nhiên độ dày của tường tháp cũng đã chịu một phần quan trọng, nhưng để tránh tình trạng bị lún, gây ra sự nứt gãy của kiến trúc phía trên nên các đế tháp được xây một cách vững chãi, chắc chắn.

Đế tháp Chăm không chỉ có tác dụng như trên mà nó còn là một bộ phận hữu cơ tạo nên sự hoàn chỉnh của kiến trúc đền tháp. Chính vì vậy, ngoài chức năng đảm bảo sự bền vững lâu dài của công trình, bản thân các đế tháp cũng là đối tượng để các nghệ nhân Chăm thể hiện trên đó những trang trí nghệ thuật theo những chủ đề theo An Độ giáo. Chính những trang trí nghệ thuật trên phần đế tháp, đã trở thành một trong những tiêu chí khá quan trọng để phân biệt giữa các thời kỳ xây dựng và các phong cách kiến trúc nghệ thuật ở các đền tháp Champa.

Với chất liệu cơ bản là gạch nung, đây cũng là điều kiện tương đối thuận lợi cho việc trang trí nghệ thuật trên phần đế của mỗi ngôi tháp. Ở khu di tích Tháp Bà Nha Trang, những trang trí nghệ thuật trên phần đế khá đồng nhất. Đó là những đường gờ nhô ra, thụt vào ở hai mép phía trên và dưới cùng của đế theo kiểu giật cấp nhẹ theo một tỷ lệ hợp lý. Hầu như ở trên hai mép này được uốn cong đối xứng nhau theo kiểu bát úp, tạo nên sự mềm mại và duyên dáng cho bộ phận đế trở nên nhẹ nhàng hơn. Bên trong có những ô trang trí hình mắt lưới cùng những hình hoa sen cách điệu tạo thành những đường kỷ hà thật đẹp mắt. Những trang trí trên đế tháp cho đến nay còn được thể hiện một cách đầy đủ nhất ở tháp chính và tháp Nam.

Ở chân tường tháp Chăm có một bộ phận trang trí khá đặc biệt, không hề thấy ở một nền nghệ thuật nào khác, đó là hình trang trí áp. Hình trang trí này hầu như không gắn bó với toàn bộ bố cục của tháp song chính bộ phận này đã đem đến cho tháp Chăm sự cân đối, khỏe khoắn và thật sự mềm mại, duyên dáng. Cho nên, những hình trang trí áp còn nhận thấy ở tháp chính càng khẳng định thêm cho nhận xét trên.

2- Trang trí trên thân tháp:

Trên thân những ngôi tháp Chăm luôn có những trang trí theo những chủ đề khác nhau, theo những đặc điểm của từng giai đoạn khác nhau song lại thống nhất với nhau về phong cách thể hiện. Nếu như ở các giai đoạn trước thế kỷ 10, những trang trí hoa văn hoa lá, động vật là dày đặc thì đến giai đoạn sau này những trang trí trên đã biến đổi theo xu hướng đơn giản hơn. Tháp chính ( Kalan A ) mang đầy đủ những đặc trưng của phong cách chuyển tiếp thế kỷ 11, bởi vậy đây là một ngôi tháp tiêu biểu nhất cho toàn bộ các kiến trúc tháp ở đây khi tìm hiểu về những đặc trưng kiến trúc cũng như nghệ thuật.

Tầng dưới cùng làm thành cái vỏ cho gian điện, bên ngoài có những hình ốp có trang trí nằm giữa hai bộ gờ trên và gờ dưới. Tường không trơn nhẵn mà nổi lên hàng loạt gờ dài dẹt, ngăn cách nhau bằng những mặt lõm rộng. Các phần nổi có như những cột ốp, còn phần chìm giữa hai cột ốp cũng tạo thành một bộ phận đặc biệt – mặt giữa của các trụ ốp. Đó là những trụ bổ tường, hệ thống cột ốp không có trang trí, cửa vòm có 3 lớp kiểu ngọn giáo nhô lên đến tận mái diềm, trên phần cửa ra vào có những lá nhĩ hình ngọn giáo bằng đá thể hiện cho vị thần chính được thờ trong tháp. Mỗi mặt tường có năm cột ốp cao thon thả và trang nhã. Tính thanh thoát của các cột ốp còn được nhấn bởi một đường rãnh dọc chạy suốt cả thân cột. Thân các cột ốp đều có một hình áp có hai thân và hai trán hình ngọn lửa. Khoảng tường giữa các cột ốp cũng được chạm khắc thành một đường rãnh lõm hình chữ nhật đứng để làm nổi lên đường gờ dài ở chính giữa. Trụ ốp và mặt giữa các trụ ốp gắn vào bộ gờ chân và bộ diềm mái ( hay gờ đinh ) bằng một sự đối xứng : hình cung lõm ở chân và hình cung lồi ở phần trên ( diềm mái ).

Ngoài cột ốp, mặt giữa các cột ốp, diềm và chân, trên vách tường của các ngôi tháp ở đây thường được trangh trí bằng 3 cửa giả. Cũng như các hình áp chân cột, các cửa giả nằm chính giữa các mặt tường là một cấu trúc lớn có hai thân nhô ra và vút cao lên như hình mũi giáo. Bên trong cửa giả có những phù điêu nửa nổi với các chủ đề về người và động vật được thể hiện trên gạch- vật liệu xây tường. Có thể nói, một trong những điểm sáng chói của nghệ thuật chạm khắc trên gạch của người Chăm đã được bộc lộ đầy đủ nhất ở mảng trang trí này. Dấu vết của các phù điêu này ở Tháp Bà cho thấy, nghệ thuật chạm khắc được tiến hành trực tiếp trên gạch. Và như vậy, phải có sự khéo léo và tinh tế đến từng chi tiết mới không làm hỏng các tác phẩm nghệ thuật này và đây là công việc rất khó. Việc thực hiện các đồ án trang trí theo hình mẫu có sẵn dưới đất đã khó nhưng việc chạm trực tiếp lên tường gạch đã xây rồi là việc làm còn khó hơn nhiều. Nếu có những sai sót hoặc bị hư hỏng thì không có điều kiện để sửa chữa. Trong khi đó, những phù điêu loại này ở Tháp Bà được thể hiện một cách hài hòa, hợp lý trong hình khối, sinh động trong từng động tác khiến cho cả một khối gạch vô tri như chuyển động cùng với những động tác của người hoặc các con vật đứng trong đó.

Cửa ra vào phái Đông là cả một cấu trúc hình tháp gắn vào mặt tường. Tháp cửa có hình dáng và cấu trúc hệt như tháp chính nhưng chỉ có ba tầng, không có hình áp ở các chân cột ốp và trong các ô cửa giả không có hình người đứng. Cửa ra vào tách khỏi tháp cửa thành một tiền sảnh. Ở lối vào có hai trụ cửa bằng đá hình chữ nhật khắc đầy bia ký, đỡ một mi cửa trơn. Bên trên là một trán cửa bằng gạch, hai thân, ôm lấy một phiến đá hình cung nhọn có hình nữ thần đang múa giữa hai nhạc công. Đáng tiếc là mặt tiền của ngôi tháp chính đã bị hư hại nhiều và đã được tu sửa nhưng lại sửa không đúng. Điều này dẫn đến sự cảm thụ mỹ cảm ở đây bị giảm đi rất nhiều và muốn thấy rõ hình dáng và vẻ đẹp thực sự của ngôi tháp, chúng ta phải đứng nhìn từ phía sau của tháp.

3- Trang trí trên mái tháp:

Nếu như những trang trí trên đế tháp có vẻ giản đơn, thì đến phần thân tháp đã có những chuyển biến mang tính chất khá đặc trưng của từng giai đoạn nghệ thuật nhất định. Có thể nói, mái tháp là nơi tập trung tinh hoa nghệ thuật trang trí nhiều nhất, điển hình nhất của tháp Chămpa. Tiêu biểu nhất ở khu di tích Tháp Bà chính là những trang trí nghệ thuật được tập trung thể hiện một cách hoàn chỉnh ở tháp chính (kalan A).

Bộ diềm mái được hoàn chỉnh ở bên dưới bằng một dải chạm khắc kiểu hoa dây, các góc được tô điểm bằng những phiến đá góc và những hòn đá chèn. Đá góc là những phiến đá mỏng gắn dọc theo mặt chéo, có tác dụng củng cố cạnh góc. Còn đá chèn có tác dụng đỡ các góc của mặt phẳng lớn trên đỉnh diềm mái. Chính những phiến đá góc là một trong những hình trang trí thành công nhất và đặc trưng nhất của nghệ thuật trang trí kiến trúc Chăm ( VHCP:119). Những phiến đá này ở Tháp Bà thường được khóet thủng, nổi bật một cách táo bạo và duyên dáng trên bề mặt chéo của bộ diềm mái. Đồng thời, những phiến đá góc ở Tháp Bà cũng mang những đặc điểm khá riêng biệt mà trước đây khi so sánh với những tháp khác H. Parmentier đã nhận ra ( 5:19 ). Những phiến đá góc ở Tháp Bà về cơ bản có hình ngọn lửa, những hình thủy quái Makara và nhất là hình những thiên nữ Apsara.

Các thiên nữ ở đây được làm bằng đá và được thể hiện mang tính nghệ thuật rất cao. Toàn bộ thân tượng được gắn vào thân tháp bằng một đuôi cá, thân hình vươn lên trời cao. Mặc dù chỉ mang tính trang trí, song những bộ phận cơ bản như đầu và thân ( từ ngực trở lên ) lại được tạo tác thật tỷ mỉ, chau chuốt theo cùng một mô típ thể hiện những thiên nữ đầy sức sống với hai tay cầm bông sen chắp trước ngực, nét mặt tươi vui như khẳng định niềm hạnh phúc vĩnh hằng của cõi thần linh.

Trên mặt phẳng lớn của bộ diềm nhô lên một lớp gờ lượn. Ở bốn góc của diềm mái có 4 mô típ đứng vây lấy tầng trên. Các bộ phận nóc ở góc này có thể được coi như những tháp con thật sự. Chúng cũng được trang trí giống như những ngôi tháp truyền thống, có nghĩa cũng có những cửa giả, có phần mái tầng theo một tỷ lệ thu nhỏ dần và cửa của những tháp con này cũng tương ứng với toàn bộ hệ thống cửa của các tầng dưới. Sự có mặt của những con vật bằng đá trên mái : những con chim lớn trên mái bằng của thân chính; những con dê trên mái tầng một; những con hạc ( con ngỗng Hamsa ? ) đang dang cánh trên tầng hai; những con voi đang bước, đầu quay lại ở tầng ba… Những hình động vật trên mái tháp tầng ở ngôi tháp chính này hình như mở đầu cho một phong cách trang trí mới ở Chămpa từ thế kỷ 10-11 trở đi và đây cũng là một trong những nét đặc trưng rất dễ nhận thấy của khu di tích Tháp Bà.

Nhận xét :

Như vậy là, với 5 công trình kiến trúc còn lại ở quần thể di tích Tháp Bà Nha Trang những yếu tố văn hóa, thẩm mỹ và cá tính Chăm được bộc lộ một cách tương đối rõ nét. Bản thân các tháp Chăm là một khối gạch đồ sộ được dựng lên cho nên vốn đã nặng nề, cục mịch nhưng bằng tài năng tuyệt vời của mình, người nghệ nhân xưa đã thổi vào đây một luồng sinh khí mới. Bằng các biện pháp xử lý về mặt bằng xây dựng, bố cục của các tháp; những giải pháp vừa mang tính kỹ thuật, vừa mang tính mỹ thuật như chiều cao, bề rộng … với chất liệu chủ yếu là gạch. Cùng với các trang trí ở đế và thân tháp, hệ thống cửa giả và tiền sảnh … thì những trang trí trên mái tháp cũng được hoàn thiện ở mức cao nhất và đó chính là một quá trình sáng tạo nghệ thuật mang đầy đủ những phẩm chất của văn hóa Chăm. Điều này dẫn chúng ta đến một nhận xét khá lý thú: những cái hay, cái đẹp ở tháp Chăm không phải chỉ ở qui mô to hay nhỏ, ở chiều rộng hay chiều cao của kiến trúc mà cái đẹp ở đây còn được biểu hiện ở những đường nét độc đáo, mảng khối tiêu biểu cũng như bản sắc dân tộc được gìn giữ và đưa vào một công trình mang tính chất tôn giáo một cách hợp lý, hài hòa và tinh tế hoàn toàn có thể chấp nhận được. Chính điều này đã góp phần làm cho nghệ thuật Chăm chính là nghệ thuật Chăm, không phải là sự sao chép thô kệch để rồi đánh mất chính bản sắc của dân tộc mình. Khi xem xét một cách tương đối đầy đủ những đặc điểm về kiến trúc nghệ thuật trên đây thì khu đền Tháp Bà ( Pô Nagar ) ở Nha Trang có thể là một trong những ví dụ khá tiêu biểu và điển hình của nghệ thuật xây dựng đền tháp Chămpa trong giai đoạn lịch sử này. Bởi vậy, khu di tích Tháp Bà ở Nha Trang là một trong những quần thể kiến trúc đền tháp Chămpa chứa đựng và bảo lưu được nhiều yếu tố về kiến trúc, nghệ thuật trong phong cách chuyển tiếp từ Mỹ Sơn A1 sang phong cách Bình định ở miền Trung Việt Nam cho đến ngày hôm nay.

TÀI LIỆU DẪN:

1- Groslier .B : Indochine, Carefour des arts . Paris, 1961, tr.136. .

2- Parmentier, H. : Những phát hiện mới về ngôi đền tháp Pô Nagar ở Nha Trang. 1908, tr.2. Bản dịch tiếng việt, thư viện Viện Khảo cổ.

3- Parmentier, H : Sđd, tr.2.

4- Trần Quốc Vượng : Tục thờ bà mẹ Chăm , trong Đạo Mẫu ( Ngô Đức Thịnh chủ biên ). Nxb VHTT. H. 1996 , tr.228.

5- Parmentier. H : sđd, tr.19.

TS  NGUYỄN CÔNG BẰNG

- Tháp Bà (kỳ 2) - TS Nguyễn Công Bằng >>

- Tháp Bà (kỳ 1) - TS Nguyễn Công Bằng >>

 

Về trước

Mọi thông tin về Website xin gởi đến webmaster@ninhhoatoday.net