Ngôi nhà cổ gần 200 tuổi ở Ninh Phụng - Ninh Hòa

Khi tôi hỏi về những ngôi nhà cổ ngót ngét gần 200 tuổi ở thôn Nghi Phụng, xã Ninh Phụng, huyện Ninh Hòa, Khánh Hoà này, anh Nguyễn Ngọc Tuấn, trưởng ban văn hoá xã Ninh Phụng đã chỉ ngay cho tôi tìm tới nhà ông Lê Khải.

Ông Lê Khải đã 90 tuổi. Cái tuổi gần đất xa trời, mà nếu có người sống được thọ đến thế thì cũng không còn mấy ai bước chân ra khỏi nhà, thậm chí trí nhớ cũng không còn được bao nhiêu. Nhưng khi đến thăm, để tìm được ông, tôi phải nhờ người ra mảnh vườn ông đang trồng rau gọi ông về. Cụ già 90 tuổi này vẫn thức khuya dậy sớm làm việc như những nông dân còn sung sức.

Chủ nhân ngôi nhà cổ (cụ LÊ KHẢI năm nay 95 tuổi, cụ bà 85 tuổi)

Tôi đã bất ngờ càng bất ngờ hơn khi ông nhắm mắt "biểu diễn" cho tôi xem ông bước vào trong nhà với đồ đạc để nhiều nơi nhưng ông không chạm, không làm đổ chỗ nào như lời ông nói: "Già này ngày nào cũng bước vào, đi không đụng. Chỗ nào cũng quen". Ông Lê Khải đã ở nơi này 90 năm, kể từ khi ông vừa cất tiếng khóc chào đời.

Đó là một ngôi nhà cổ đẹp. Lịch sử ngôi nhà được ông Lê Khải kể cho tôi nghe: Gia đình họ Lê gốc Bình Định. Như bao nhiêu người gốc Bình Định khác, họ đã tìm đến những miền đất mới sinh sống. Cụ Lê Đình Lập (ông cố ông Lê Khải) từ Bình Định đến Tuy Hòa lập nghiệp, mãi đến năm 1817 cụ Lê Đình Lập mới đến Ninh Phụng sinh sống. Căn nhà được cất lên từ năm đó. Thời xa lắc xa lơ này, nơi đây gần như chỉ toàn cây cỏ, cất một căn nhà như thế phải là "dân nhà giàu " (thời đó làng được gọi là làng An Phụng). Cụ Lê Đình Lập chết đi, kế thừa là cụ Lê Mục, tiếp đến con cụ Lê Mục là Lê Chánh (tức cha ruột ông Lê Khải) kế thừa. Giờ đây ông Khải lại tiếp tục giữ ngôi nhà đã 186 năm tồn tại.

Ngôi nhà cổ  

Ông ngồi bên thềm cửa, giọng nói của ông đầy chất dân dã: "Gốc quê tui tuốt Bình Định. Ông Sơ làm tới Chánh sứ tức Hồng Lô Tự Khang. Sau mới vô Tuy Hòa, sau nữa mới vô đây".

Rồi ông Lê Khải kể về ngày xưa, khi ông còn nhỏ: "Hồi đó phải đi trong rừng, đường hẻm loáng thoáng không có như bây giờ. Xuống xóm dưới không dám đi… Hồi đó ruộng không, mới (một) thời gian (sao) đông đúc dữ dằn!.”

Thời gian ông Lê Khải nói đã là 90 năm. Dường như bạn cùng thời với ông chẳng còn một ai. Đã 90 năm nên ông nhớ từng chi tiết về ngôi nhà cổ mà hằng đêm ông đều vào đó ngủ. Ngôi nhà có diện tích 49m2, bộ cột nhiều tới 36 chiếc. Điểm độc đáo là mái ngói âm dương đã trải qua trên trăm năm mưa gió mà vẫn còn nguyên vẹn. Trong nhà là những tấm liễn, câu đối chữ nho. Chẳng cần thông dịch, ông Lê Khải đọc từng tấm bảng một. Tấm bảng ở giữa nhà là: "Đức thắng Kim". Góc bên phải có tấm bảng đề hai chữ: “Bách Nhẫn”( trăm điều nhẫn) và hai câu đối như sau: "Thiên thu nghĩa chỉ vĩnh thừa truyền" (nghìn năm cơ ngơi này còn mãi mãi) và " Ngũ Hạ nhân cơ tăng bốc trúc " (Nhà năm mái này đã xem bói rồi). Thì ra là ông Khải đã học tới lớp đệ Nhị ở trường Vĩnh Phú. Giờ đây ông là người rành chữ nho duy nhất ở Ninh Phụng. Mỗi khi có lễ lạt, ông không làm vườn thì đi viết sớ, đọc sớ chữ nho cho bà con.

Bên Trong Ngôi nhà cổ 

Ngôi nhà cổ đã 186 năm gần như còn nguyên vẹn. Tôi để ý thấy 9 con mắt gỗ chạm rất khéo ngay trên cửa. Ông giải thích cho tôi đó là những con mắt của tướng quốc Lũy (Thần giữ cửa). Trước đó tôi chỉ nhìn thấy những "con mắt cửa" ở những ngôi nhà Hội An, Quảng Nam. Nhưng mỗi nhà ở Hội An chỉ có hai con mắt. Trên bậc cửa của ngôi nhà này còn có 6 chiếc sừng gỗ nhỏ, công dụng của chúng là để cho khách tới chơi móc mũ chứ không mang vào nhà. Ngôi nhà cổ gần như còn cả phần nền từ khi được xây dựng. Ông Lê Khải giải thích về điều này là bởi ngày xưa không dùng xi măng như bây giờ mà chỉ dùng vôi và xỉ đường trộn cát. Hôm tráng nền thì gặp trời mưa, vôi đổ ra đầy không hốt lại được, thế là nền nhà vững chắc đến ngày nay.

Ninh Phụng là một trong những làng ở Ninh Hòa được hình thành sớm, nên có nhiều nhà cổ. Nhưng do chiến tranh và sau này là quá trình đô thị hóa, nhiều nhà đã bị phá hủy. Hiện nay Ninh Phụng còn nhà của ông Phan Thẻ (thôn Đại Cát), nhưng chỉ còn rường cột bên trong, kiến trúc bên ngoài đã xây lại. Nhà bà Dương Thị Cụt cũng cùng thời với nhà ông Lê Khải đã qua sữa chữa…

Được biết hiện nay, tỉnh Khánh Hòa đang có chủ trương thống kê toàn bộ các ngôi nhà cổ trên địa bàn tỉnh. Sau đó góp kinh phí sửa chữa những ngôi nhà hư hỏng rồi giao lại cho chủ nhân hoặc mua lại những ngôi nhà người dân muốn bán để bảo quản và khai thác du lịch. Tôi nói điều đó với ông Khải, ông cười: “Không bán. Để kỷ niệm nhà tổ tiên. Kỷ niệm theo lối cũ". Tuy vậy, ông ngỏ ý muốn nâng nhà lên thêm hai tấc. Vì "Hồi xưa nước không lọt vô. Giờ mỗi khi rừng trắng nước là ngập. Hồi xưa đâu biết lụt là gì? Giờ nước lụt không kịp dọn nhà".

Ngôi nhà 186 tuổi nằm nép mình trong vườn cây, chen trong ngõ như đang sống rất riêng đời mình với hình bóng một ông già 90 tuổi, hàng đêm vẫn vào nằm trên chiếc phản gỗ đã qua bốn đời truyền lại. Ông lắng nghe cả hai trăm năm vọng về từ câu đối, bộ bàn ghế, bàn thờ và cả mùi đất xưa. Ông giữ nhà theo cách của mình, đó là tình yêu thương gắn bó với từng màu đen của gỗ, màu xám của không gian…

Quan sát ngôi nhà, tôi chợt nhìn thấy nhiều cây cột đang bị mối mọt gậm nhấm. Việc giữ ngôi nhà cổ thêm trăm năm nữa tồn tại giờ đây lại không phải là chuyện riêng của ông./.

Khuê Việt Trường