QUI KHUYEN HOC NINH HOA

 

HOME

 

SƯU TẦM - BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dương Anh Sơn

VỀ VẤN ĐỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC

(Kỳ 9)

Chương bảy

TƯƠNG QUAN GIỮA BỔN PHẬN VÀ QUYỀN

Khi tìm hiểu tính chất của bổn phận và quyền, chúng ta thoạt nhìn thấy hai ý niệm này có vẻ trái ngược nhau. Một bên bổn phận giới hạn hành động, giảm bớt vai trò của quyền. Một bên quyền lại mở rộng phạm vi hành động giảm đi rào cản của bổn phận. Nhưng nếu xét kỹ mối liên hệ giữa hai ý niệm này, chúng ta thấy quyền và bổn phận không tách rời nhau và vẫn có mối liên hệ qua lại chặt chẽ.

I- Những trường hợp bổn phận và quyền tách rời nhau:

1- Quyền có thể vượt quá bổn phận:

Bổn phận của mỗi công dân là đi bầu cử để chọn người hiền tài ra giúp xã hội. Nhưng khi đi bầu cử tôi có quyền chọn người này hoặc người kia mà tôi cho là có khả năng và tài đức để phục vụ xã hội. Đó là sự tự do của quyền. Hoặc là khi chọn nghề hoặc môn học ở các trường cao đẳng, đại học, tôi có quyền chọn sao cho phù hợp với khả năng của mình.

2- Bổn phận có thể vượt xa quyền:

Quyền có thể đòi hỏi ở bổn phận như cha mẹ có quyền yêu cầu con cái có bổn phận chăm chỉ học tập. Người dân có quyền đòi hỏi nhà nước có bổn phận chăm sóc, xây dựng những tiện ích công cộng cho tốt vì họ có đóng góp thông qua thuế má. Tuy nhiên có những loại bổn phận không cần đến quyền: "Thấy ai đói rách thì thương, rách thường cho mặc, đói thường cho ăn" (Gia Huấn Ca – Nguyễn Trãi). Giúp người hoạn nạn, khó khăn là "lòng trắc ẩn", là lương tâm, là lòng thương người không hề đòi hỏi quyền lợi nào hay nói khác hơn, những bổn phận thiêng liêng vượt xa và đặt trên các quyền.

II- Bổn phận và quyền liên hệ qua lại với nhau:

1- Bổn phận đòi hỏi quyền:

Khi ta có bổn phận thi hành tất nhiên ta có quyền đòi hỏi, đưa ra điều kiện để thi hành bổn phận. Thí dụ: Người dân đóng góp thuế cho xã hội là một bổn phận của người công dân. Và người dân có quyền giám sát thông qua các cơ quan dân cử để xem thuế má được sử dụng trong các công trình lợi ích công cộng có hợp lý hoặc thất thoát gì hay không? Mặt khác, bổn phận cũng đặt ra giới hạn cho quyền để tránh tình trạng lạm quyền, vượt lên quyền hạn được qui định. Thí dụ: cảnh sát viên có bổn phận bảo vệ an ninh công cộng, nhưng khi dùng quyền được cho phép để bất giữ người vô tội, chưa rõ tội hoặc vì tư thù là lạm quyền vượt ra ngoài bổn phận được qui định.

2- Quyền đòi hỏi bổn phận:

Muốn làm tròn bổn phận và chức trách xã hội giáo phó phải có nhiều quyền hạn để giải quyết trong một phạm vi nào đó được qui định. Đó là bổn phận và quyền đòi hỏi lẫn nhau. Có khi bổn phận của người này, nhưng quyền của người khác. Thí dụ: Bổn phận cha mẹ nuôi con cái lớn khôn, lo dựng vợ gả chồng nhưng quyền lựa chọn theo luật định mỗi nước là do cá nhân đến tuổi trưởng thành có quyền chọn người hôn phối theo ý mình. Thường thì bổn phận làm con phải dung hòa để cho được hòa hợp trong gia đình.

Tóm lại, mối quan hệ qua lại giữa bổn phận và quyền rất đa dạng và nhiều hình thái. Mẫu số chung khi làm bổn phận hay đòi hỏi quyền bao giờ cũng đặt trên nền tảng căn bản là lương tâm con người. Có bao giờ ta đặt câu hỏi ta đã làm hết bổn phận chưa và ta dùng quyền có đúng mức hay không trên nền tảng đạo đức là lòng yêu thương con người, tôn trọng phẩm giá của họ?

Chương tám

TRÁCH NHIỆM

Hằng ngày đọc báo ta vẫn thường nghe đến vấn đề trách nhiệm khi những sự việc xảy ra theo chiều hướng tốt hay xấu. Thí dụ: một tai nạn đường sắt hoặc hàng không những năm trước đây xảy ra ở Nhật Bản hay Đài Loan và sau đó ta nghe tin cho biết vị bộ trưởng đứng đầu ngành đường sắt và hàng không đã xin lỗi hoặc từ chức vì dù thuộc cấp bên dưới gây ra sự cố, họ vẫn nhận trách nhiệm cao nhất về phần mình. Việc chịu nhận hay không nhận trách nhiệm thường biểu lộ dưới nhiều hình thức: hoặc phớt lờ trách nhiệm, hoặc mạnh dạn nhận trách nhiệm, hoặc đùn đẩy trách nhiệm cho người khác. Như thế ta tìm hiểu xem trách nhiệm là gì?

I- ĐỊNH NGHĨA:

"Trách nhiệm là sự bó buộc phải trả lời về những hành động đã gây ra và gánh chịu mọi hậu quả của chúng". (Meymard – tác phẩm Morale). Trách nhiệm đạo đức là sự bó buộc mỗi cá nhân phải trả lời trước lương tâm của mình về hành vi đã gây ra.

II- PHÂN LOẠI:

Một cách chung, chúng ta có thể phân biệt hai loại trách nhiệm: trách nhiệm bên ngoài hay khách quan và trách nhiệm bên trong hay chủ quan.

A- Trách nhiệm bên ngoài hay là trách nhiệm khách quan

Đó là trách nhiệm phải trả lời về các hành vi của mình trước người khác và xã hội căn cứ vào luật pháp. Tùy theo luật lệ mỗi xã hội, trách nhiệm khách quan có nhiều hình thức:

1- Trách nhiệm đối với dư luận xã hội (Responsabilité diffuse). Dư luận là ý kiến phê phán của các thành phần xã hội khác nhau: báo chí, bạn bè, người quen, đồng hương, đồng nghiệp v.v... diễn đạt tự do hoặc trao đổi, bàn bạc về trách nhiệm do hành vi gây ra hậu quả tạo nên phản ứng dư luận.

2- Trách nhiệm khế ước (Responsabilité contractuelle) tức là trách nhiệm phải tuân giữ những giao ước đã được ký kết với người khác (bằng lời nói và bằng văn tự mà ta đã cam kết).

3- Trách nhiệm dân sự (Responsabilité civile) là trách nhiệm buộc ta sửa chữa, đền bồi những thiệt hại mà ta đã gây ra cho người khác ấn định bởi luật pháp. Thí dụ: lái xe vi phạm luật giao thông gây tai nạn phải chịu trách nhiệm dân sự; chó nuôi cắn người khác phải lo cứu chữa, đền bồi thiệt hại cho người bị chó cắn; cha mẹ chịu trách nhiệm con cái trước pháp luật khi còn vị thành niên v.v...

4- Trách nhiệm hình sự (Responsabilité pénale) là trách nhiệm nhận chịu hình phạt hoặc bồi thường, đều tội khi gây ra hậu quả nghiêm trọng được ấn định bởi luật hình sự vì vi phạm trật tự công cộng hay an ninh xã hội. Thí dụ: trộm cướp, giết người, lường gạt lừa đảo gây thiệt hại lớn v.v... Thường thường trách nhiệm hình sự chia làm 3 bậc từ nhẹ đến nặng: Vi cảnh (contravention) (Thí dụ: đi xe ngược đường một chiều); tiểu hình (délit) (Thí dụ: lường gạt, lừa đảo, bội tín; đại hình (crime) (Thí dụ: hành vi cướp bóc, giết người).

Những hình thức trách nhiệm bên trên cũng có thể xem là trách nhiệm trực tiếp do cá nhân gây ra phải nhận chịu và trả lời về hành vi của mình. Ngoài ra còn có thể kể đến trách nhiệm gián tiếp hay trách nhiệm liên đới. Thí dụ: Một binh sĩ Nam Triều Tiên bắn chết một thường dân vô tội và Bộ trưởng Quốc phòng đã xin lỗi và xin từ chức như là người chịu trách nhiệm cao nhất về hành vi do thuộc cấp dưới quyền gây ra. Đó là một loại trách nhiệm đòi hỏi tinh thần tự giác cao của các nước có trình độ văn hóa, giáo dục về đạo đức rất tốt.

B- Trách nhiệm bên trong hay trách nhiệm chủ quan:

Trách nhiệm bên trong là trách nhiệm phải trả lời các hành vi có ý thức và tự do của mình trước lương tâm. Những hành động bên ngoài gây ra hậu quả, gây nên sự cố buộc phải xét đến những suy nghĩ, ý hướng, ý chí bên trong như là động cơ sinh ra hành vi dẫn đến hậu quả. Trước tòa án hướng tâm ý định cướp của giết người đã là một hình thái phạm tội rồi chứ chưa kể đến việc gây ra án mạng phải gánh trách nhiệm đã gây ra. Về mặt trách nhiệm có thể có trách nhiệm bên ngoài trước xã hội mà không có trách nhiệm bên trong. Thí dụ: lái xe vô tình làm chết người băng qua đường không đúng luật. Trách nhiệm bên trong trước hành vi này là lòng ăn năn áy náy đã làm chết người nhưng trách nhiệm trước xã hội, trước luật pháp sẽ nhẹ hơn.

III- NHỮNG ĐIỀU KIỆN CỦA TRÁCH NHIỆM ĐẠO ĐỨC:

Con người chịu trách nhiệm với chính mình buộc phải đối diện trước sự phán xử của lương tâm. Người có lương tâm có nghĩa là người biết nhận lấy trách nhiệm của mình. Lương tâm bó buộc các hành vi con người phải gắn liền với nó. Dĩ nhiên, đối với những người gây ra những hành vi tác hại mà không dám nhận trách nhiệm họ chỉ là những người hoặc thiếu lương tâm, hoặc là không có lương tâm. Thiếu lương tâm còn có khi họ ý thức được sự sai trái của mình, nhưng vô lương tâm là hành vi sẽ gây ra biết bao sự tai hại. Do đó, trách nhiệm về mặt luân lý, đạo đức gắn liền với các điều kiện sau đây:

A- Trách nhiệm phải gắn liền với sự ý thức:

Người điên, kẻ bị tâm thần gây ra hỏa hoạn hoặc nổi cơn điên chém người; trẻ con chạy tung tăng ngoài đường khiến tài xế khó tránh gây tai nạn cho kẻ khác v.v... Những hành vi ấy do không có ý thức hoặc thiếu ý thức pháp luật sẽ xử miễn trách nhiệm. Cho nên, ta chỉ chịu trách nhiệm về hành vi của mình khi hành động với sự ý thức, tỉnh táo nghĩa là biết rõ mình làm và tại sao làm như thế. Một bác sĩ vô ý tiêm thuốc gây chết người chỉ chịu trách nhiệm trước luật pháp về mặt chuyên môn chứ không phải về mặt luân lý.

Khi hành động có ý thức luân lý sẽ giúp ta phân biệt được đâu đúng, đâu sai về mặt thiện ác. Người có trách nhiệm làm cầu cống, đường xá chẳng hạn phải ý thức rõ những tính toán sai trái hoặc xử lý tình huống kỹ thuật chưa đúng sẽ gây ra hậu quả như cầu lún, cầu sập v.v... ảnh hưởng đến sinh mạng người đi đường. Đó là những người có ý thức và có lương tâm. Ngược lại kẻ không có ý thức và không có lương tâm sẽ coi thường mạng sống của người khác, coi thường tiền bạc dân chúng đóng thuế đưa vào xây dựng công trình nên cứ tính toán chuyện bòn rút vật liệu để tham ô. Đó là hành vi vô trách nhiệm, chẳng có chút ý thức đạo đức nào cả.

B- Trách nhiệm phải gắn liền với khả năng:

Về mặt nghề nghiệp và công việc các loại khả năng là một điều kiện quan trọng, tất yếu của trách nhiệm. Giao cho một bác sĩ kinh nghiệm và khả năng còn yếu kém để phẫu thuật một trường hợp nào đó gây ra hậu quả là trách nhiệm trực tiếp của người giao công việc, trách nhiệm gián tiếp là trách nhiệm của bác sĩ được giao công việc. Đó là xét về mặt đạo đức lẫn trách nhiệm pháp lý. Trách nhiệm quản lý an toàn thực phẩm lại để xảy ra nhiều sự việc ngộ độc thực phẩm hoặc bỏ qua các thực phẩm gây ra ung thư chẳng hạn là do khả năng yếu kém đi kèm với ý thức trách nhiệm kém cỏi nếu không muốn nói là vô trách nhiệm, không có lương tâm.

Do đó, khi đảm trách những chức vụ càng lớn, người có ý thức đạo đức sẽ tự xét mình có đầy đủ khả năng để gánh vác hay không. Tình trạng vừa học, vừa làm do thiếu khả năng mà ở chức vụ cao sẽ gây ra biết bao tác hại mà trực tiếp là người dân phải gánh chịu.

C- Trách nhiệm cũng gắn liền với sự tự do:

Có những khi do tác động tâm lý khiến một người chồng quẫn trí nổi cơn ghen giết chết vợ. Đó là những hành vi do xung đột tâm lý. Còn một hành vi xét về mặt đạo đức phải được thi hành trong sự tự do nghĩa là không do một ai cưỡng bức, ra lệnh hay do dục vọng thúc đẩy mà hành động. Con người là một chủ thể có lý trí và tự do. Vì có lý trí nên biết mình hành động với mục đích gì và hậu quả của nó ra sao. Và cũng vì có tự do nên có thể từ chối hay nhận lấy trách nhiệm do những hậu quả của hành động. Nhưng nếu con người có lương tâm nghĩa là sống theo qui luật đạo đức sẽ nhận trách nhiệm những gì mình gây ra với một tinh thần tự nguyện. Khi xảy ra việc báo chí phanh phui những chuyện đại loại như che chở, phớt lờ để những hóa chất gây tác hại nghiêm trọng đến sức khỏe người tiêu dùng thì những công ty với thành phần lãnh đạo có lương tâm sẽ nhận trách nhiệm và sửa chữa ngay. Nhận trách nhiệm về mặt đạo đức là điều kiện tất yếu để họ phải làm ra những sản phẩm thật tốt nghĩa là làm không vì sự cưỡng bách. Tuy nhiên, nếu là người có lương tâm và trách nhiệm thực sự, họ phải làm những sản phẩm thật tốt ngay từ đầu với chất lượng bảo đảm không ảnh hưởng sức khỏe người dùng. Khi bị phát hiện ra sự sai trái với hậu quả khó lường về lâu dài cho sức khỏe, thái độ đùn đẩy, trốn tránh, đổ vạ hoặc ngụy biện cho hành vi là thái độ của những kẻ không có lương tâm nghĩa là không có đạo đức, đặt lợi nhuận trên tất cả.

Như thế khi ý thức và tự do càng rõ ràng thì trách nhiệm càng đúng mức. Đồng thời khả năng hành động cũng quan trọng trong việc cấu thành trách nhiệm. Có ý thức trách nhiệm cao nhưng khả năng yếu kém cũng sẽ dễ đưa đến việc làm sai trái hoặc gây ra hậu quả.

Dương Anh Sơn

Cựu GV trường TH Ninh Hòa

(Xem tiếp kỳ 10)

Cùng tác giả

>> VỀ VẤN ĐỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC

I KỲ 1  I  KỲ 2 I  KỲ 3 I  KỲ 4 I KỲ 5 I KỲ 6 I KỲ 7 I KỲ 8 I

>> Vài suy nghĩ về sự sành điệu

 

Về trước

Mọi thông tin về Website xin gởi đến webmaster@ninhhoatoday.net