QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Tác Giả

Nguyễn Man Nhiên

Tác Phẩm

*Hò giã gạo - Dân ca Ninh Hòa

* Phụ lục: Những câu hò giã gạo Ninh Hòa

Kỳ 1, Kỳ 2

 * Đi tìm di tích Dinh xưa

* Địa danh gốc Chăm ở Khánh Hòa

* Mùa xuân đọc lại "Xứ Trầm Hương"

* Nếp xưa, Tết Việt

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Phụ lục: Những câu hò giã gạo Ninh Hoà

(Kỳ2)

Nguyễn Man Nhiên

  

5. HÒ ĐỐ VÀ HÒ CHƠI CHỮ

Đây là giai đoạn chính, thường diễn ra vào đêm thứ hai hay ba của cuộc hò. Phần hò này là để so tài ứng đối và sự hiểu biết cao thấp. Hễ bên trai đố thì bên gái giải, bên gái gài thì bên trai gỡ. Với những câu đố ngắn và dễ thì người đáp đáp lại liền, còn với những câu đố dài và khó thì hai bên tạm ngưng giã gạo năm mười phút để ăn trầu hút thuốc hội ý tìm lời giải, sau đó tiếp tục. Hầu hết các bài hò đố đều có ý nghĩa dí dỏm hài hước, nhưng không khí tranh tài rất căng thẳng, gay cấn. Chỉ cần đàn anh bên nào thắng được một đêm hát hò “hóc búa” là được nổi tiếng và sẽ có em út đến xin làm “nghiệp môn” (học trò trong nhà thầy).

- Cô gái nhịp chày xướng:

Hò hơ hò…

Nghe chàng đố giỏi nhất làng

Hỏi rằng con cá trê vàng có mấy cái râu

Con gì cái bụng rất sâu

Con gì nối được nhịp cầu ở sông Ngân

Tại sao có mười ba đợt trăng tròn

Đố chàng ai đứng đầu non đợi chồng

Vua gì hóa cuốc ven sông

Đêm đêm nhớ nước não nùng “quốc gia”

Vợ chồng ai cách trở sông Ngân hà

Ai người giúp bạn đăng khoa tiếng đời

Vua nào mê muội tiếng cười

Để cho cơ nghiệp chôn vùi còn chi

Vua nào nếm mật nằm gai

Vua nào nếm phẩn chờ mai phục thù

Ai một bước nhảy khắp bốn châu

Ai ăn một bữa trả ơn sâu nghìn vàng

Nếu chàng đáp được tỏ tường

Trầu này thuốc đó thiếp lẹ làng bưng dâng.

- Trước lời thách thức của cô gái, chàng trai bình tĩnh hò đáp lại:

Dưới trăng nghe bậu hát lần đầu

Lòng này muốn được ăn trầu nàng dâng

Qua đáp bậu nghe cho rõ ràng

Xưa nay con cá trê vàng có bốn cái râu

Con người bụng dạ rất sâu

Quạ đen bắt được nhịp cầu ở sông Ngân

Năm nhuận có mười ba đợt trăng tròn

Bà Vọng phu vò võ đầu non đợi chồng

Vua Thục hóa cuốc ở ven sông

Đêm đêm nhớ nước chạnh lòng “quốc gia”

Chàng Ngưu ả Chức ly biệt bến Ngân hà

Tô Tần giúp bạn vinh hoa một đời

U Vương mê muội tiếng cười

Đông Châu cơ nghiệp tơi bời một khi

Vua Ngô nếm mật nằm gai

Vua Việt nếm phẩn chờ mai phục thù

Ngộ Không một bước nhảy khắp bốn châu

Hoài Âm ăn một bữa trả ơn sâu nghìn vàng

Qua đã đáp được tỏ tường

Tháng sau qua muốn cưới nàng được chăng?

- Trước lời lẽ giải đáp trôi chảy của chàng trai, cô gái tìm cách tránh trớ thêm lần nữa:

Cưới thiếp đâu có dễ dàng

Lần này đáp được rõ ràng thiếp sẽ theo

Hôm qua giờ Mẹo

Thiếp đi chợ Gò Miêu(1)

Rao bán một con mèo

Mèo chưa bán được thiếp đói meo cả lòng

Xách mèo về gặp Bốn Mão ở Quảng Đông

Bác hứa mua cho anh Chấn

Chỉ trong vòng tháng hai

Hết tháng hai sao chẳng thấy ai

Chàng mà đáp được thiếp theo ngay chân chàng.

- Điều hóm hỉnh trong đoạn hò của cô gái là các chữ Mẹo, Miêu, Mão (đều có nghĩa là mèo), quẻ Chấn thuộc về tháng hai. Chàng trai cũng không kém, đối ngay bằng các chữ Tuất, Cầy, Cẩu, Khuyển (đều có nghĩa là chó), quẻ Càn thuộc về tháng chín:

Ở đời phải giữ ngũ thường

Lòng qua không thích trớ tràng đổi thay

Xin bậu hãy nghe đáp đây

Hôm kia giờ Tuất

Qua đến quán Cây Cầy

Đem tiền mua con cẩu choai choai

Mười Dư không bán chó chỉ đổi vài cái trứng non

Thấy người lạ lũ khuyển sủa càn

Hẹn tháng chín gió bấc qua sang bắt về

Lời đáp cũng đã xuôi bề

Thôi thôi ta hãy chung ghe thuận dòng

Bậu ơi! Đừng có trớ lòng vòng

Sắt cầm ta kết thủy chung hảo cầu

Về nhà thưa cha mẹ đuôi đầu

Kiềng đồng qua sắm lễ bỏ trầu nàng đeo

Bậu đừng vội nói đi theo

Để qua bưng kỉnh tiền cheo cho làng.

CHÚ THÍCH:

(1) Chợ Gò Miêu: tên một cái chợ xưa ở tổng Thân Thượng.

 

6. HÒ NÓI LÁI

Bài hò này theo lối nói lái diễn ngữ:

- Đối:

Mắm nêm ăn với quả cà

Vắng anh Tử Trực(1) đâu mà biết ngon.

- Đáp:

Bụi riềng trồng ở bờ ao

Chú Mộc Tồn(2) quấn quít ngày nào cũng xin.

CHÚ THÍCH:

(1) Tử Trực là con ngay, con ngay là cay ngon, ám chỉ quả ớt.

(2) Mộc Tồn là cây còn, cây còn là con cầy, ám chỉ thịt chó.

 

Bài hò này theo lối nói lái trực tiếp:

- Cô gái nhịp chày xướng:

Hò ơ hò…

Hát tình hát nghĩa đã qua

Bây giờ hát lái mới biết là hơn thua

Mẹ mua con cá đối lúc trưa

Để trên cối  đá sao bây giờ mất tiêu

Chàng chỉ dùm con cá đối ở đâu

Hay mèo tha dấu ngoài rào sau mất rồi!

- Chàng trai đáp lại:

Cá mắm chuyện của nữ nhi

Bậu còn vô ý thì chuyện gì cho nên

Con mèo đuôi cụt nhà bên

Biết mẹ đi mua cá nó leo lên mút đuôi kèo

Mẹ xách con cá đối nó nhìn theo

Thấy để trên cối đá nó khều liền tay

Lần sau nhớ lấy lần này

Thấy mẹ mua cá đem ngay cất liền.

 

Trong hò nói lái có lối hò lái bí. Hò lái bí chỉ có bài đối mà không có bài đáp lại tương xứng, như bài hò sau đây:

- Cô gái:

Tích xưa Ngô Khởi tài cao

Vợ mừng ngơi khổ thoát bao dãi dầu

Khởi tham danh cao mê công hầu

Lấy dao canh cổ vợ ai nào nhẫn tâm

Nếu chàng kinh sử nhập tâm

Đạo tào khang chàng giảng rõ để làm gương soi.

- Chàng trai đành bó tay trước câu hò đối bí hiểm này và hẹn tháng sau. Một tháng sau cũng không tìm được câu giải, chàng ta “lặn” luôn trong lần giao lưu kế tiếp. Bốn năm tháng trôi qua, tại nơi cũ lại diễn ra cuộc hò đối đáp, chàng trai nghĩ rằng cô gái sẽ không có mặt, hoặc giả nếu có cô ta cũng quên mất. Không ngờ lần tái ngộ này cả hai lại gặp nhau bên cối gạo, cô gái hò nhắc lại món nợ cũ:

Năm ngoái chàng nợ câu hò

Hẹn rằng sẽ trả mà bây giờ cũng không

Hay chàng cùng Ngô Khởi một lòng

Vợ chàng có ngơi khổ hay không hỡi chàng?

- Chàng trai thú thực bó tay, nhưng để vớt vát bèn cải biên vài câu hò mép ở đâu đó để thay vào:

Qua không rành chuyện sử kinh

Bậu hò lái bí qua đành chịu thua

Bây giờ hát chuyện bán mua

Chuyện cày chuyện cấy chuyện dưa chuyện cà

Chuyện rằng:

Có nàng Thị Mãnh ở nơi ta

Tới làng Thạnh Mỹ(1) tìm nhà em trai

Em trai đã xuống Bình Tây

Bầy tinh biết được chận ngay giữa đường

Thôi thôi  qua từ giã cô nương

Để mau xuống đó tìm phương giúp người.

- Cô gái chưa chịu, toan bắt bẻ, thì một cô gái khác hóa giải cũng bằng câu hò hiểm hóc:

Cảm thương anh Trí Bá(2) làng xa

Đáp câu trá bí, chị em ta cũng nương lời.

CHÚ THÍCH:

(1) Làng Thạnh Mỹ nay có tên là Thanh Mỹ thuộc xã Ninh Quang huyện Ninh Hòa.

(2) Trí Bá: nhân vật đời Xuân Thu, là người thất bại trong giấc mộng công hầu.

 

7. HÒ CHỌC GHẸO MỈA MAI

 

Trong sinh hoạt hò hát giữa các làng với nhau, lúc nào hai bên cũng giữ lễ nghi tình cảm, do đó ít sử dụng những bài hò có nội dung chọc ghẹo, mỉa mai. Tuy nhiên đôi lúc cũng có vài  cặp trai gái quá quen mặt nên khích bác châm chọc nhau, thảng hoặc có cô cậu do bản tánh xấu nên bị bạn hò chế giễu.

- Một chàng trai mắt bét ghẹo cô gái cổ cò:

Hò hơ hò…

Bậu kia ngồi ngóng cổ cò

Đến đây không hát không hò không khoan

Hay là cả tấm tình son

Bị xông bùa ngải nên quên hát hò.

- Chàng trai đơn phương giã gạo khiêu chiến. Cô gái kia bất bình vào cầm chày giã gạo nghênh chiến ngay:

Ai kia có mắt như mờ

Hay mắt bị bét ghèn lòa mắt chăng!

Phận mình đầu tóc rối nhăng

Lại còn xoi bói cổ bằng cổ cao…

(Mất một đoạn)

… Tại sao mà gọi trăng già trăng non

Tại sao trăng khuyết liền tròn

Tại sao đá cứng bị mòn bởi chân

Ít câu tôi hò hát có chừng

Hỏi người mắt bét rõ ràng nghe chưa.

- Không ngờ cô gái tấn công mình, chàng trai phản kích lại:

Mắt qua hơi bét, cô bậu ghét quá rồi

Trời làm qua phải chịu thôi

Mà sao bậu dám nặng lời mỉa khinh

Bảy mươi chưa gọi rằng lành

Chê người rồi sẽ lượt mình người chê…

(Mất một đoạn)

… Trăng già vì bởi trăng qua hạ tuần

Núi non tiếng lóng của cổ nhơn

Núi non đâu phải là con núi già

Nguyệt thực bậu biết chăng là

Trăng tròn vội khuyết khuyết ra liền tròn

Qua nghe chân cứng đá mềm

Chưa nghe chân cứng đá mòn bậu ơi!

Tiện đây qua tỏ vài lời

Con gái cú tắng(1) chắc ế đời xuân xanh.

- Ngày xưa con gái bị rủa ế chồng là nặng lắm, cô gái bực tức đáp ngay:

Ế chồng tôi chẳng có lo

Sợ ai ế vợ nằm co một mình

Cổ cò tôi cũng chịu đành

Ai kia mắt bét không dám tỏ tình với ai.

- Không ngờ cuộc hát đêm nay căng thẳng đến thế, một người khác vào giã chày ba can gián:

Đêm nay hát nghĩa hát tình

Sao ai hát mỉa hát kình với ai

Dĩ hòa vi quý ai ơi!

Nhịn nhau một tiếng láng lơi nghĩa tình

Nhịn người người sẽ nhịn mình

Gặp nhau xỉa xói sao đành cùng nhau

Tôi xin can mời thuốc mời trầu

Rồi cùng hò tiếp những câu dịu dàng.

CHÚ THÍCH:

(1) Cú tắng: Hay gây sự.

 

8. HÒ CHIA TAY THAN THỞ

 

Một cuộc hò đối đáp kéo dài đến ba bốn đêm liền, trai gái tha hồ gửi gắm lòng mình qua câu hò hơ dưới ánh trăng thanh. Từng đôi trai gái thay nhau hát những câu hò nhân nghĩa chứa đựng ý tình hẹn biển thề non, từng nhịp chày vang lên đều đặn như nối kết nhịp đập của những con tim vừa chớm yêu đương. Không biết bài bản họ học từ đâu, thuộc lúc nào, mà đối đáp thao thao như dòng nước chảy, tình cảm càng lúc càng trào dâng lai láng. Nhưng cuộc vui nào rồi cũng phải tàn. Chặng cuối của cuộc hò giã gạo là hò chia tay, hò từ giã, những câu hò chan chứa bao nỗi cảm phục, luyến tiếc, vui buồn, thương nhớ, vấn vương…

 

Đêm nay là đêm cuối. Tiếng gà khuya xao xác gáy như đánh thức giấc mộng yêu đương. Sực tỉnh lại thì giờ phút chia tay sắp đến rồi bao nỗi buồn thương luyến tiếc tràn ngập vào cả con tim của đôi trai gái:

- Cô gái:

Gặp nhau chưa thỏa tấc lòng

Trăng đã xế bóng buồn không hỡi chàng

Cuốc kêu quốc quốc đoạn trường

Nặng thương nặng nhớ hai hàng châu rơi

Bỏ chày buông cối chàng ơi!

Ngưu Lang Chức Nữ ven trời chân mây

Duyên may ta gặp dịp này

Tình chàng ý thiếp tràn đầy nghĩa nhơn

Xa chàng thiếp thệ sắt son

Biển sông dù cạn cũng không sờn tình ta

Sang canh giục giã tiếng gà

Sương khuya nhuộm thắm trăng tà non tây

Thương nhau chàng nhớ lời này

Tránh xa Ngô Khởi học nơi Bá Lý Hề

Chắp tay giữa trời đất thiếp thề

Thủy chung thiếp quyết không hề sang ngang.

- Chàng trai cũng xúc động bùi ngùi, ngân cao giọng hò bên cối gạo bằng lời lẽ thủy chung:

Ngãi nhân mới kết chữ đồng

Sông Tương kẻ cuối bến người đầu dòng bậu ơi!

Nhìn bậu nước mắt qua tuôn rơi

Lòng đầy trĩu nặng một trời nhớ thương

Biết nhau vừa tạc đá vàng

Vì đâu qua bậu hai đàng chia tay

Bậu thì lẻ bóng nơi đây

Phần qua về lại làng tây ven rừng

Bậu còn nặng nghĩa thủy chung

Thì mong bậu nhớ cái gương vợ Mãi Thần

Kìa như mặt ả Kim Liên

Chuyện xưa kẻ ấy ai còn khen chi

Lòng qua mãi mãi khắc ghi

Mong sao dạ bậu đừng thay đổi nào

Dời chân biết gởi gì nhau

Qua xin trao bậu túi trầu làm tin.

Nguyễn Man Nhiên

 

 

 

Về trước

   

Mọi thông tin về Website xin gởi về webmaster@ninhhoatoday.net