QUI KHUYEN HOC NINH HOA

 

HOME

 

SƯU TẦM - BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MỸ NGHỆ VỎ HẢI SẢN Ở NHA TRANG

 

Du khách đến với Nha Trang là đến với biển. Nơi đây, thiên nhiên hào phóng ban tặng cho con người mọi thứ: khí hậu ôn hòa, những bãi tắm ngập tràn nắng gió, những hòn đảo còn giữ nguyên vẻ hoang sơ bí ẩn, những món ăn đặc sản của vùng biển nhiệt đới... Đến cái vỏ sò, vỏ ốc tưởng có thể vất đi cũng đã sản sinh một ngành nghề đặc sắc: ngành mỹ nghệ vỏ hải sản.

 

NGUYÊN LIỆU:

Đối tượng của nghề là vỏ ngoài của cả một thế giới sinh vật biển vô cùng phong phú, hấp dẫn về màu sắc và hình dáng. Chỉ riêng các loại vỏ sò, ốc thôi cũng đủ gợi cho ta bao điều về một vương quốc đại dương kỳ diệu mà còn lâu mới khám phá hết những bí mật. Ngay cả những tên gọi ngư dân địa phương gán cho chúng cũng rất ngộ nghĩnh, vì họ liên tưởng chúng với những hình thù thường thấy trên đất liền: ốc gáo, ốc nón, ốc sứ, ốc hương, ốc heo, ốc ruốc, ốc bàn tay, ốc mỏ vịt, ốc tù và, ốc vú nàng, ốc kim khôi, ốc sọ dừa, ốc tai tượng...

Nguồn vỏ ốc biển ở Nha Trang rất phong phú, đa chủng loại, mỗi loại hợp với việc chế tác các món đồ trang sức và mỹ nghệ khác nhau. Chẳng hạn ốc mai đen, điệp màu hay trai trắng có thể làm thành dây chuyền, bông tai; vỏ ốc gáo, trai tai nghé làm đèn ngủ, bình hoa, gạt tàn thuốc; ốc xà cừ có nhiều màu sắc và vân đẹp kỳ lạ không chỉ từ lâu được dùng trong việc khảm tranh, cẩn tủ thờ… mà còn làm vòng đeo tay, vòng cổ, nhẫn, kẹp tóc. Ốc sứ, ốc tù và, ốc kim khôi là những loài ốc quý có giá trị thẩm mỹ cao, vỏ các loài ốc này đang trở thành món quà lưu niệm thời thượng rất đắt tiền. Nhỏ nhất là các loại ốc gạo, ốc hương vỏ có vằn đen trắng cũng được tận dụng kết thành dây chuyền, vòng cổ hoặc thậm chí giỏ xách. Đặc biệt, những bộ sưu tập tổng hợp mẫu sinh vật biển gồm nhiều loại vỏ sò, ốc... tuyệt đẹp không chỉ là mặt hàng được nhiều du khách lớn tuổi ưa thích mà còn là những “giáo cụ trực quan” rất bổ ích cho các em học sinh.

Mùa vụ thu mua vỏ hải sản bắt đầu từ tháng 2 đến tháng 9 âm lịch. Các loại vỏ này được mua theo cân với một mức giá chung. Sau đó người làm nghề phải chọn riêng ra từng loại để sản xuất những mặt hàng mỹ nghệ khác nhau. Tất nhiên không phải loại vỏ hải sản nào cũng được sử dụng làm đồ trang sức và hàng mỹ nghệ. Những loại thường được dùng trong ngành này gồm có:

 

- ĐỒI MỒI: thuộc họ rùa biển, ngư dân quen gọi là “con dày”. Dọc bờ biển Việt Nam rất nhiều nơi có đồi mồi: Quan Lạn, Cát Bà, Trường Sa, Côn Đảo, Thổ Châu, Phú Quốc, các quần đảo ở vùng biển Tây Nam… Con lớn sống lâu năm có thể nặng đến cả tạ, dài từ 1 đến 1,5m. Đồi mồi 6 - 10 năm tuổi trở lên có bộ vảy nặng từ 1 - 1,5kg mới dùng được. Vảy đồi mồi là một chất sừng có hoa văn rất đẹp, sau khi chế tác sẽ có độ bóng lộng lẫy không chất sừng nào có được. Từ lâu người ta đã biết đến vẻ đẹp của loại rùa biển này. Trong bài đồng dao “Thằng Bờm” nổi tiếng có câu: "Bờm rằng bờm chẳng lấy lim, Phú ông xin đổi con chim đồi mồi...". Thât không có gì đáng ngờ khi ví loài đặc sản của biển này với danh mộc của rừng ấy vì đồi mồi có cái dáng rất đẹp và bộ vảy rất quý. Vảy đồi mồi có vân vàng đen đặc sắc khó mất màu, khi ngâm nước sôi thì mềm ra dễ uốn nắn để làm đồ trang sức. Đồi mồi rất hiếm và khó đánh bắt, người ta đã dùng hóa chất tổng hợp để làm giả đồi mồi, tất nhiên phẩm chất không thể sánh bằng đồi mồi thật. Vảy đồi mồi có được hiện nay hoàn toàn phụ thuộc vào khai thác tự nhiên. Người ta thu mua vảy đồi mồi bằng cách tính theo trọng lượng. Bộ vảy lớn có trọng lượng từ 1 - 1,5kg trở lên có giá 3 - 4 triệu đồng, bộ nhỏ giá từ 2,5 triệu. Cũng có nơi thu mua bằng cách tính theo kích thước (chiều ngang con đồi mồi). Đối với những con đồi mồi nhỏ, vảy mỏng không làm trang sức được, người ta lấy ruột, chích phoóc môn cho khỏi thối, đánh bóng lên để làm vật trang trí nội thất. Đối với những con lớn, vảy dày, người thợ thủ công dùng làm lược, kẹp tóc, nhẫn, vòng đeo tay, quạt, gọng kính... Đáng tiếc là việc khai thác ồ ạt trong thời gian qua đã khiến cho số lượng đồi mồi trong tự nhiên sút giảm rất nhanh, hệ quả là chỉ trong vòng chưa đầy thế kỷ, chủ nhân của bộ vảy có vân đẹp này đã phải đưa vào “Sách Đỏ”. Từ khi nhà nước ban hành Quyết định nghiêm cấm xuất khẩu rùa biển sống cũng như các bộ phận và dẫn xuất của chúng, hàng mỹ nghệ làm bằng đồi mồi bị cấm mua bán trên thị trường khiến cho nghề này đang dần đi vào con đường mai một.

 

- SAN HÔ: còn gọi là hoa đá, được lấy từ các ám tiêu san hô nằm ven biển. San hô thường màu trắng, những loại quý có màu hồng, đen hay đỏ. Trước đây, người Nhật thu được ngoại tệ rất lớn nhờ xuất khẩu trang sức làm bằng một loại san hô màu hồng, óng ánh như xà cừ. Thợ thủ công Ý là những người tiên phong trên lĩnh vực này, họ cắt san hô thành từng mảng, khắc hình lên rồi đánh bóng làm thành những mặt hàng mỹ nghệ rất đắt tiền như nhẫn, dây chuyền, kẹp cà vạt, nút áo... Ở Nha Trang, san hô trắng được dùng nguyên dạng để trang trí. Từng nhánh san hô được chọn lựa, làm sạch, rồi đúc trên đế bằng xi măng có gắn thêm các loại ốc nhỏ nhiều màu. Bố cục tự nhiên của từng nhánh gợi lại không khí lung linh huyền ảo của đáy biển.

Tuy nhiên cách khai thác san hô theo kiểu “tận diệt” diễn ra trong thời gian qua đã khiến nguồn san hô trong lòng biển nước ta đứng trước nguy cơ bị xóa sổ. Những rạn san hô mất đi đồng nghĩa với sự cạn kiệt các nguồn lợi thủy sản!

Thật nghịch lý khi các nhà khoa học của Viện Hải dương học Nha Trang đang ngày đêm nghiên cứu vai trò của san hô với sinh thái biển, tìm cách bảo vệ nó, thì ngay trước cổng Viện, các cửa hàng mỹ nghệ bày bán la liệt mặt hàng này!

 

- TÔM HÙM: sau khi được lấy hết phần thịt làm thức ăn (rất bổ dưỡng vì nó kích thích dạ dày tiết các chất men làm quân bình tiêu hóa), phần vỏ còn lại được chích phoóc môn giữ cho khỏi thối. Vỏ tôm hùm có màu sắc sặc sỡ tự nhiên được dùng làm đồ trang trí nội thất. Bảo quản mặt hàng này rất khó khăn vì chỉ cần rụng môt cái râu tôm là sản phẩm không còn giá trị.

 

- ỐC XÀ CỪ: rất nhiều loại, thường là xà cừ xanh, vỏ vôi cấu tạo bởi hai lớp màu tự nhiên: lớp ngoài màu xanh ngọc, lớp trong chính là lớp xà cừ màu trắng với những sắc quang phổ óng ánh rất đẹp, chính lớp này làm ốc xà cừ nổi tiếng. Con người đã dùng ốc này để làm vật trang sức từ rất lâu. Ở Á Đông xưa, san hô, mã não, xà cừ là những vật quý của các bậc đế vương công hầu. Người Nhật dùng xà cừ từ hàng chục thế kỷ trước, và hiện nay, hàng năm họ sản xuất một khối lượng xà cừ lớn cho các nhà máy làm nút áo, mỹ nghệ. Người Anh gọi xà cừ là "mẹ của ngọc trai" vì ngọc trai cũng chỉ là một lớp xà cừ do trai tự tạo để phủ quanh những chướng vật. Xà cừ rất đắt tiền, giá mỗi ký vỏ lên đến gần 5 triệu đồng. Hàng mỹ nghệ cẩn xà cừ thường được sử dụng trong trang trí nội thất, chẳng hạn dùng xà cừ để khảm tranh, với sự phối hợp màu sắc rất tinh tế, gợi cảm mà không họa sĩ nào tô được. Người ta còn dựa vào màu tự nhiên của hai lớp vỏ, chạm lên mặt ốc họa tiết nổi xanh trên nền trắng tạo thành những cái đèn ốc độc đáo, xinh xắn.

Cẩn xà cừ là nghề cổ truyền. Kỹ năng, kỹ xảo của nghề này mang tính gia truyền trong họ hàng, thân tộc. Chất liệu sử dụng lấy từ vỏ trai, ốc, xà cừ, hến biển, mai, điệp... Khánh Hòa là tỉnh duyên hải có diện tích đầm, vịnh, hải đảo khá rộng, nơi tập trung các loại ốc, trai biển hiếm quý mang màu sắc sặc sỡ, óng ánh, đủ khả năng cung cấp cho ngành cẩn xà cừ.

Cái tinh xảo của nghề cẩn xà cừ là nghệ thuật ghép, nối các mảnh vỏ trai, lựa chọn mảnh nào có màu sắc đẹp, phù hợp với đề tài tác phẩm. Các nghệ nhân phải cưa, cắt, uốn những mẫu vật theo hình thể từng đề tài. Sau đó đục, dán trên những miếng gỗ các mảnh trai, ốc đã lựa chọn. Công đoạn tiếp theo là đánh bóng làm nổi vân các mảnh gỗ đã khảm xong. Người thợ lại tiếp tục dùng dao sắc, nhọn chạm trổ, thêm những chi tiết bổ sung cần thiết. Công đoạn cuối là dùng giấy nhám mịn và vôi bột để đánh bóng tác phẩm.

Trải qua nhiều thế hệ, kỹ thuật này đã được tôi luyện, nâng cao với nhiều mẫu mã hợp thời trang, đáp ứng thị hiếu của khách hàng. Các loại tranh ảnh, hộp mỹ phẩm cẩn xà cừ rất được du khách ưa chuộng, mua làm tặng phẩm cho gia đình.

 

- ỐC GÁO: khá to, màu vàng gạch, bề mặt trơn và đều đặn cho phép người thợ chạm khắc lên để làm đèn ốc. Mặt khác, vì ốc có vỏ mỏng dễ cưa, có thể cưa vòng theo trục ốc, để lộ ra phần xoắn ốc bên trong thon và duyên dáng, sau đó ghép vào ốc khác để làm giá cắm bút hay gạt tàn thuốc. Những mặt hàng có bố cục xoắn ốc vừa tự nhiên vừa trừu tượng, có vẻ như một tác phẩm điêu khắc hiện đại này rất được du khách ưa chuộng.

 

- ỐC SỨ BÔNG: mặt ngoài láng bóng như tráng men màu vàng đốm đen như da cọp (Cypraga tigris) hay vàng như cam chín ửng (Cypraga moneta). Trước khi con người biết sử dụng tiền đúc và tiền giấy, cư dân ven các quần đảo Thái Bình Dương, châu Phi, châu Á dùng vỏ ốc này để trao đổi thực phẩm, ruộng đất, làm lễ vật cưới hỏi. Ngày nay, tiền ốc vẫn còn lưu hành trong vài bô lạc ở Tân Ghinê. Lý do không thể chối cãi để cắt nghĩa điều này là nó đẹp và gọn. Thoạt tiên người ta dùng để trang sức như ngày nay chúng ta dùng kim loại quý, đá quý, sau đó là để trao đổi. Một vài loại ốc sứ này rất quý và bán giá rất cao, được các nhà sưu tầm ưa thích. Tại các cửa hàng mỹ nghệ, ốc sứ thường bày bán nguyên con để làm vật chặn giấy hay trang trí...

 

KỸ THUẬT CHẾ TÁC:

Đứng trước các gian hàng mỹ nghệ vỏ hải sản, người ta thích thú bao nhiêu về sự phong phú của sinh vật biển thì cũng thán phục bấy nhiêu sự cần cù, chịu khó của những người thợ đã làm ra các sản phẩm độc đáo này. Quá trình xử lý vỏ ốc trải qua nhiều giai đoạn. Trước hết là khâu làm sạch các loại vỏ ốc. Sau đó tiến hành phân loại tùy theo màu sắc, đường vân, độ cứng mềm của vỏ ốc… để sau này chế tác thành những sản phẩm phù hợp. Đối với các loại ốc lớn, người thợ phải dùng máy đánh nhám để chà sạch rong, rêu, loại bỏ vết hà, vết bẩn bám bên ngoài vỏ ốc. Kế tiếp đánh bóng giúp màu sắc cũng như những đường vân trên vỏ ốc sáng rõ hơn, khi sờ lên vỏ thấy thật mịn mặt, mát tay mới được. Cuối cùng là phần lắp ráp, hoàn thành sản phẩm. Đây là công đoạn cần đến sự tỉ mỉ và cái nhìn thẩm mỹ của người thợ trong việc phối màu, tạo hình, xâu kết…, làm thế nào để sản phẩm đẹp và lạ.

Sự đa dạng của các loại vỏ hải sản đòi hỏi ở người thợ lành nghề nhiều cách xử lý, gia công thích hợp với hình dạng, màu sắc, đặc tính từng loại:

- Có khi cấu trúc, màu sắc tự nhiên của những vỏ này tự nó đã có vẻ đẹp riêng biệt và hoàn chỉnh rồi, không cần phải thay đổi gì nếu không muốn làm hỏng cái đẹp ấy. Trường hợp này chỉ cần 1àm sạch, sắp xếp gọn gàng cho phù hợp để trang trí mà không phải biến đổi hình dạng nguyên thủy của chúng (như vỏ tôm hùm, đồi mồi, san hô...).

- Có khi phải cưa, mài thay đổi một phần hình dáng nguyên thủy của vỏ để làm lộ cái đẹp tự nhiên còn ẩn khuất (như làm gạt tàn thuốc, giá cắm bút...) hay chạm khắc thêm để trang trí trên bề mặt sẵn có của tự nhiên (như làm đèn ốc...).

- Có khi phải phá vỡ hoàn toàn dạng vốn có của chúng, chỉ lấy vỏ để dùng như một chất liệu tạo hình (trường hợp làm tranh cẩn ốc, kẹp tóc, lược, nhẫn, mề đay...).

- Có khi chỉ để nguyên mà ghép nhiều loại vỏ với nhau để tạo hình tượng (trường hợp làm mành ốc, xâu chuỗi ốc, hay những con lân, rồng, chim, hạc...). Những sản phẩm này nhiều khi rất ngộ nghĩnh vì chúng vừa cho cho thấy sức bay bổng của trí tưởng tượng, vừa giữ lại nét riêng của từng loại vỏ.

Dựa vào đặc điểm khác biệt về hình dáng, màu sắc của từng loại vỏ sò, ốc mà người thợ tạo ra dáng vẻ riêng cho sản phẩm. Họ có thể dựa vào yếu tố đa sắc của loài ốc ruốc kết thành chuỗi mành trúc nhiều màu; nhờ sắc hồng đỏ của loài ốc nhảy hay sắc xanh của ốc gỗ để tạo dáng một cành hoa rực rỡ. Đơn giản thì có mấy cành san hô trúc xinh xinh, những chiếc vòng tay, kẹp tóc nổi vân hổ phách hay các loại dây chuyền, mành cửa, đèn ngủ, chậu hoa... nhiều màu sắc làm từ ốc biển. Tinh vi hơn có thuyền buồm trong chai, tranh khảm xà cừ và cả những con rùa biển, tôm hùm được làm khô treo đầy các cửa hàng…

 

KHI VỎ SÒ , ỐC THÀNH QUÀ LƯU NIỆM

Nha Trang có khá nhiều cơ sở sản xuất và kinh doanh hàng mỹ nghệ vỏ hải sản, tập trung nhiều nhất ở khu vực Cầu Đá cuối đường Trần Phú - Vĩnh Nguyên. Qua dốc Biệt điện Bảo Đại, nằm kế bên cảng Nha Trang và Viện Hải dương học là một dãy phố với hơn 20 cửa hàng chuyên bán các sản phẩm mỹ nghệ được chế tác từ vỏ hải sản. Theo lời các nghệ nhân lão thành ở địa phương, nghề này xuất hiện từ khoảng những năm 60 của thế kỷ XX. Lúc đầu chỉ có vài cửa hàng với số lượng và chủng loại ít, sau đó số cơ sở tăng dần, số người làm nghề cũng tăng theo. Những cái tên Duyên Hà, Ngọc Bích ở khu vực Cầu Đá trở nên quen thuộc với người dân từ những năm đầu tiên này. Sau tháng 4-1975, nhiều cửa hàng mới lần lượt ra đời. Cùng với Duyên Hà, Ngọc Bích, có thêm nhiều cơ sở lớn như Hoa Biển v.v... Những cơ sở này vừa sản xuất, vừa kinh doanh. Ngoài ra, còn có nhiều cơ sở khác nhỏ hơn, trong đó một số mặt hàng sản xuất tại chỗ, một số mua lại. Có đến hàng trăm lao động phục vụ cho các cửa hàng mỹ nghệ ở đây. Ở các cơ sở lớn, những công đoạn giản đơn do thợ mới học nghề đảm nhận. Lúc đầu, thợ đến học thí công (ăn cơm nhà, không lấy tiền công), sau 6 tháng hoặc 1 năm (tùy theo khả năng của từng thợ), chủ sẽ trả công: tháng đầu tiên 1.200.000 - 1.500.000 đồng/công, 3 tháng sau 1.800.000 - 2.000.000 đồng/công. Thời gian gần đây, hàng mỹ nghệ vỏ hải sản tiêu thụ chậm nên sản xuất ngày càng bị thu hẹp. Giá thành làm ra một sản phẩm cũng khá rẻ nên chưa thu hút được lao động có tâm huyết gắn bó với nghề để làm ra những sản phẩm mang tính nghệ thuật cao.

Các loại vỏ hải sản của vùng biển Nha Trang từ lâu đã trở thành những mặt hàng thủ công mỹ nghệ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Dưới bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, những vỏ sò, vỏ ốc dã trở thành những con búp bê dễ thương, những chú chó xù ngộ nghĩnh, những con công yểu điệu hay những chú chim đẹp mắt… Ngoài kinh nghiệm gia truyền cộng với sự kiên nhẫn, tỉ mỉ, khéo léo, nghề truyền thống này còn đòi hỏi một sự chuẩn bị hơn nữa về nhiều mặt: máy móc, kỹ thuật xử lý chất liệu, kỹ thuật tạo mẫu... cho phép bàn tay người thợ sáng tạo đồng thời với tư cách một nghệ sĩ, nghệ nhân đúng theo nghĩa của từ này.

 

Nguyễn Man Nhiên

 

Bài cùng tác giả

 

>> Thiền sư Tế Hiển, chùa Thiên Bửu Thượng

>> Các đời quan trấn thủ ở Khánh Hòa xưa

>> Món ngon trên đời

>> Về địa danh Vịnh Vân Phong

>> Múa Lục Cúng Hoa Đăng Ninh Hòa

>> Chiều chiều mây phủ Đá Bia

>> Nếp xưa, Tết Việt

>> Ngày xuân đọc lại "Xứ Trầm Hương" ...

>> Địa danh gốc Chăm ở Khánh Hòa

>> Đi tìm di tích Dinh xưa

>> Phụ lục: Những câu hò giã gạo Ninh Hòa (kỳ 2)

>> Phụ lục: Những câu hò giã gạo Ninh Hoà (kỳ 1)

>> Hò Giã gạo - Dân ca Ninh Hoà

 

 

Về trước

Mọi thông tin về Website xin gởi đến webmaster@ninhhoatoday.net