QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Trở về

MỤC LỤC SƯU TẦM BIÊN KHẢO

 

SƯU TẦM

BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

NGÔ VĂN BAN

 

TÌM VỀ NHA TRANG XƯA...

 

(Kỳ 2)

       

 

Cầu Xóm Bóng xưa

 

Về đường hàng không, Pháp cho xây một sân bay từ năm 1930, đến năm 1935 mới hoàn thành và đưa vào sử dụng. Sân bay nằm trên đường dọc biển. Dưới thời chính quyền cũ, sân bay được cải tạo lại cho các loại phi cơ phản lực có thể hạ cánh, cất cánh được. Khi Mỹ vào Nha Trang đóng quân, cho mở đường băng dài thêm và mở rộng khu vực sân bay, xây dựng hệ thống kho tàng lớn để phục vụ không lực tác chiến, vận chuyển trên cả 2 vùng chiến thuật. Ngoài ra, tại đây, Trường Huấn luyện Chiến thuật Không quân cũng được mở để đào tạo phi công. Ngoài vận chuyển quân sự, sân bay còn phục vụ dân sự, đường bay nối Nha Trang với Sài Gòn, Đà Nẵng, Huế, Pleiku, Đà Lạt … Sau 1975, sân bay vẫn chuyển hành khách hàng hóa đi các nơi trên. Đến tháng 5 năm 2004, sân bay Cam Ranh được thiết lập và đưa vào sử dụng, thay thế sân bay Nha Trang do diện tích hẹp và độ an toàn không bảo đảm. Từ đó, sân bay Nha Trang chỉ còn dùng cho việc tập luyện của Trường Sĩ Quan Kỹ thuật Không Quân.

 

Người Pháp xây bưu cục Nha Trang từ năm 1885, sau khi một bưu điện được thành lập ở Sài Gòn từ năm 1859. Bưu cục Nha Trang, nhìn tấm ảnh chụp ghi năm 1920 là ngôi nhà 2 tầng, một tấm bảng gắn trên cửa ra vào ở tầng dưới ghi : POSTE et TELEGRAPHES. Hiện nay, di tích đó đã bị phá bỏ và ngay tại đó một khách sạn nhiều tầng của ngành Bưu điện được xây lên. Người dân lúc đó thường gọi bưu cục là nhà dây thép cũng như thường gọi nơi nhà máy phát điện là nhà đèn, bệnh viện Tỉnh là nhà thương, gọi Ngân Khố là Kho bạc… Khi người dân đi đánh điện tín thì gọi là đánh dây thép. Còn người dân muốn nhận một thư bảo đảm hay ngân phiếu phải có giấy căn cước hay thẻ thuế thân. Không có giấy tờ đó thì phải có hai người có giấy căn cước làm chứng và được Lý Trưởng làng ký, đóng triện xác nhận.

 

Về bệnh viện, năm 1935 một phòng khám đa khoa được xây dựng ở cuối đường Quang Trung trên khu đất của Bộ Chỉ Huy Biên Phòng Khánh Hòa hiện nay. Từ năm 1936, bệnh viện được xây dựng từ phòng khám này, có gần 100 giường làm phúc, dành cho người nghèo nên dân thường gọi là nhà thương thí. Thời chính quyền Sài Gòn cũ, bệnh viện này thành Quân y viện và một Trung tâm Y tế toàn khoa được xây cất tại khu đất Bệnh viện Đa Khoa Tỉnh hiện nay.

 

 

Toàn cảnh Nha Trang xưa

 

Xưa kia tại Nha Trang có 3 đầm nước do sông Cái Nha Trang ăn sâu vào đất liền. Hai đầm ở hai bên Quốc lộ 1A nhỏ và cạn, sau này dần dần bị lấp và trồng rau muống nên có địa danh Rọc Rau Muống, đến nay không còn dấu vết gì vì nhà cửa mọc lên san sát. Đầm lớn nhất, rộng hơn 7 hecta có tên là đầm Xương Huân vì đầm trong khu vực phường Xương Huân. Trong tác phẩm Hướng về Thiên Y A Na của Quách Giao (10) , con trai của nhà thơ Quách Tấn, nhà ở đường Bến Chợ ngay từ hồi còn nhỏ (năm nay Quách Giao đã 75 tuổi), đã cho ta biết quang cảnh đầm này thuở xa xưa : bờ đầm được xây bằng đá hoa cương từ đáy đầm lên mặt đường. Hai con đường hiện nay là đường Bến Chợ (tên hồi trước là Quai du Marché) và đường Nguyễn Thái Học xưa kia bao quanh đầm. Trên bờ có những cây liễu và đặt ghế đá. Nhà cửa ở bên đầm rất thưa thớt. Đặc biệt có từng đàn chim én tụ tập mỗi chiều, bay liệng vài vòng rồi kéo nhau vào những lùm lách, lùm sậy mọc ở ven sông mà ngủ. Sáng tinh sương, đàn én tản dần đi nơi khác. Vì thế, các thi nhân, như cụ Quách Tấn đã đặt tên khác cho đầm, Đầm Én. Đầm Xương Huân xưa kia có một ngôi chợ bên cạnh, gọi là Chợ Dài, được xây dựng khoảng năm 1908, là chợ lớn nhất ở Nha Trang thời đó. Chợ này vì xây gần Đầm nên cũng có tên là Chợ Đầm, hay còn gọi là Chợ Cửa vì nằm gần cửa sông Cái. Ngày trước dân đi xuống Nha Trang thường gọi là đi xuống Cửa. Thời Pháp, chợ cất rất quy mô, nền tráng xi măng, cột đúc bê tông xi măng, mái lợp ngói, chứ trước đó chợ được xây cất bằng mái tranh, cột gỗ. Ngôi chợ này, khi có ngôi Chợ Đầm Tròn, được gọi là Chợ Cũ và cách đây mấy năm đã bị phá bỏ, xây vào đó là một chung cư nhiều tầng lầu. Bên hông Chợ Dài này có 12 Bến Chợ. Bến Chợ được xây dài theo mé đầm bằng đá hoa cương và có bậc cấp tô xi măng. Thuyền buôn chở các loại hàng từ sông Cái vào Đầm, cập sát bến trước khi nước triều lên. 12 Bến Chợ là : 1/ Bến Cá, tiếp nhận các ghe chở cá từ bến Cù Lao. 2/ Bến Đình, trước đình Xương Huân. Hàng năm, đến kỳ tế xuân, ngư dân dùng thuyền cập bến Đình này, lên đình dự lễ. 3/ Bến Lồ Ô, bến của các mảng bè lồ ô từ các nguồn sông Cái chở xuống. 4/ Bến Gỗ, nơi tập kết các bè gỗ. Trên bến có cây Cốc, cành lá to, gốc lớn, làm chỗ cho việc xẻ gỗ. Ngay bến là đầu đường Nhà Lao (rue Prison), ngang qua nhà lao do thực dân Pháp xây, nay là đường Nguyễn Công Trứ. Năm 1999, nhà lao bị đập phá, thay vào đó là một trường cấp 2 với 3 tầng lầu, dấu vết ô nhục của thực dân chỉ là một tấm bia ghi dấu để thế hệ sau nhận biết. 5/ Bến Cỏ, còn có tên là Bến Xe Ngựa, đầu đường Nguyễn Thái Học hiện nay, nơi tập trung hầu hết các xe ngựa các nơi về đây. 6/ Bến Dưa, nơi chất đống dưa hấu chở từ trong Nam ra. 7/ Bến Mía, nơi chứa mía chở từ huyện Diên Khánh xuống. 8/ Bến Gốm, nơi tập trung các sản phẩm bằng đất nung như bếp lò, nồi, chum, vại … do những chiếc ghe bầu từ các tỉnh chở đến và cả những đồ gốm của lò gốm trong tỉnh. 9/ Bến Than, tập trung than các loại. 10/ Bến Củi, các loại củi dùng cho đun nấu ở các huyện đưa đến. 11/ Bến Chiếu, tập trung các loại chiếu được đan bằng cói. 12/ Bến Hà Ra, gần cửa sông, nơi giáp ranh giữa sông Cái và đầm Xương Huân.

 

Tháng 9 năm 1969, đầm Xương Huân bị lấp, lấy đất xây Chợ Đầm Tròn. Đầm Cù, Đầm Xương Huân, Đầm Én bây giờ chỉ còn trong ký ức của một số người ở địa phương và thi sĩ Quách Tấn không khỏi có những vần thơ hoài cảm, nuối tiếc : Mặt đầm xưa nổi chợ / Nóc chợ trổ hoa sen / Nhụy phấn trăng vàng kết / Đài hương mây trắng chen / Mơ màng sương ánh tuyết / Thấp thoáng bến neo thuyền / Chi ngại đời dâu bể/ Nhàn duyên náo cũng duyên …

 

Chợ Đầm, sau 1975, có người ở xa đến, cứ cho Đầm (dame) chỉ các phụ nữ người Châu Âu, thời Mỹ tạm chiếm miền Nam, thường đi chợ này. Họ đâu có biết là chợ được xây trên một cái Đầm đã bị lấp. Trước năm 1960, nhận thấy tình hình thương mại càng ngày càng phát triển, Chợ Đầm cũ quá chật hẹp, nhà ở xung quanh chợ không thích hợp, nên chính quyền hồi ấy có ý định quy hoạch lại chợ và nhà ở cho hợp lý, khang trang hơn. Năm 1961, đã có một đồ án xây chợ hình tròn thay thế Chợ Cũ . Năm 1964, có một đồ án khác xây một ngôi chợ tròn có mái xếp và một nhánh hình cánh cung. Cả hai đồ án chưa kịp thực hiện thì đêm 16-9-1968 xảy ra một cuộc hỏa hoạn lớn, thiêu rụi 126 căn nhà. Trước tình thế đó, việc xây chợ và nhà ở được khẩn cấp thực hiện. Một đồ án quy mô với sự phối hợp với nhiều ngành là cần mở rộng mặt bằng, nên phải lấp đầm và sẽ xây lên đó một ngôi chợ, cùng 2 thương xá và chung cư, làm lại đường xá, cống thoát nước, phương tiện chữa cháy … Ngày 12-4-1969, ngày đầu tiên chiếc xáng Bassa của Nha Thủy Vận Sài Gòn bắt đầu thổi cát từ sông lên để lấp đầm. Việc thổi cát này kéo dài trong khoảng 6 tháng mới lấp được diện tích gần 3.500 m2 đầm. Ngôi chợ tròn được xây lên, một tầng lầu hình vành khăn, lệch tâm. Diện tích cả tầng lầu và tầng trệt rộng tới 5,270m2. Hai tòa cao ốc 4 tầng được xây theo hình cánh cung bao bọc vòng ngoài ngôi chợ tròn, tầng trệt làm thương xá, các tầng trên làm chung cư xây dựng vào năm 1970 và hoàn thành vào cuối năm 1972. Toàn bộ khu chợ được khai trương và đưa vào sử dụng từ năm 1974. Những ngày trong tháng 3-1975, trước sự tấn công thần tốc và vũ bão của quân Giải phóng, tình hình tại thành phố Nha Trang trở nên lộn xộn, bất an và gần ngày 2 tháng 4, chợ bị cướp phá, bị phóng hỏa, làm chợ bị hư hỏng nặng, không sử dụng được. Sau năm 1975, khi tình hình yên ổn, Tỉnh cho sửa chữa lại toàn bộ chợ và ngày 3-2-1980, lễ khai trương Cửa hàng Bách hóa Tổng hợp Chợ Đầm được tổ chức. Qua thời bao cấp, nay chợ mang tên Trung Tâm Thương Mại Thành Phố Nha Trang. Tuy thế, người dân trong thành phố hay ở các huyện đều gọi tên chợ như thuở nào, Chợ Đầm. Ngày nay, Chợ Đầm không những có chức năng thương mại mà còn là một trung tâm du lịch của TP Nha Trang. Khách du lịch đến Nha Trang, dù đi tự túc hay tham gia các trung tâm lữ hành đều ghé vào chợ để mua sắm đồ gia dụng, đồ kỷ niệm, nhất là các mặt hàng hải sản, trước khi lên đường trở về.

 

 

cảng Cầu Đá xưa

 

Sinh hoạt thể dục thể thao thời Pháp, có Vận động trường Nha Trang, tức là sân vận động ngày nay. Thời đó, là một mảnh đất trống, sân bóng chỉ là cát, cỏ mọc lưa thưa. Thời chính quyền cũ, cho xây tường bốn bên, có khán đài chính lợp mái và một khán đài lộ thiên xây bằng đá đối diện với khán đài chính. Năm 1978, sân được xây dựng lại hoàn toàn mới và đến năm 1984, sân được lắp một dàn đèn chiếu sáng phục vụ cho những cuộc thi đấu bóng đá khi trời tối.

 

Để đáp ứng nhu cầu giải trí, tại Nha Trang xưa có những rạp chiếu bóng được lập ra, mà người dân lúc đó gọi là rạp xi-nê (cinéma). Có hai rạp xi-nê đầu tiên ở Nha Trang vào cuối thập niên 30. Rạp thứ nhất là rạp Abraham trên đường Graffeuil (sau là đường Độc Lập, nay là đường Thống Nhất). Năm 1953, ông Tôn Thất Đệ mua lại và đổi lại tên rạp là Tân Tân, nay là Trung tâm Văn hóa Tỉnh Khánh Hòa. Rạp thứ hai là rạp Tân Tiến, chủ là một người Ấn Độ ở đường  Lê Thành Phương. Rạp này, nay là Siêu thị Sách Tân . Ngoài ra còn có một rạp hát bội Thạnh Xương do ông Cò Xương thành lập khoảng thập niên 40 tại đường Sinh Trung để đáp ứng với nhu cầu xem hát bội của một bộ phần dân lớn tuổi của Nha Trang ngày trước, nay là Nhà Hát Tuồng Khánh Hòa. Hồi đó, các rạp xi-nê, khi mua vé được phát một tờ Prô-gam (Programme, chương trình) có in hình ảnh, đôi khi có tờ in màu rất đẹp để giới thiệu phim đang chiếu. Hồi nhỏ, tôi thường sưu tập các tờ chương trình này như sưu tập tem vậy. Trong thời chính quyền cũ, Nha Trang còn có một số rạp xi-nê nữa được xây dựng : - Rạp Moderne trên lầu, dưới là hiệu Bác Ái, ở góc đường Thống Nhất – Sinh Trung, nơi Nhà sách Nhân Dân hiện nay - Rạp Tân Quang ở đường Quang Trung, nay là Siêu Thị Maximark. - Rạp Minh Châu ở đường Yết Kiêu, sau này đổi lại thành rạp Kim Đồng và hiện nay cho thuê làm Văn phòng. - Rạp Hưng Đạo ở đường Huỳnh Thúc Kháng là Trung tâm Văn hóa Xã hội của Hội Liên Hiệp Thanh Niên tỉnh Khánh Hòa. - Rạp Nha Trang Ciné ở đường Hoàng Văn Thụ, hiện đang sửa sang lại để phục vụ việc chiếu phim. Như thế, hiện nay chỉ có Rạp Mi-ni số 10 Hoàng Hoa Thám của Trung Tâm Điện Ảnh Khánh Hòa mới xây sau 1975 là nơi duy nhất còn chiếu phim cho khán giả đến xem.

 

Như tôi đã nói từ đầu, vì sinh sau đẻ muộn nên không biết Nha Trang xưa như thế nào, tuy đây là quê hương của tôi, nơi chôn nhau cắt rún, nơi sinh thành và lớn lên, gắn bó gần 70 năm nay. Nhưng may mắn thay là trong tay có những cuốn sách, bài báo viết về quang cảnh, con người xưa ở đất Nha Trang  mà tôi có thể tìm hiểu được phần nào về Nha Trang xưa và bài TÌM HIỂU VỀ NHA TRANG XƯA này, tuy chưa đầy đủ lắm, là một món quà nhỏ trân trọng  kính tặng THÀNH PHỐ NHA TRANG, thành phố quê hương tôi, nhân dịp Thành Phố được Thủ Tướng Chính phủ ra Quyết định công nhận là ĐÔ THỊ LOẠI 1 trực thuộc Tỉnh Khánh Hòa.

 

NGÔ VĂN BAN

 

CHÚ THÍCH :

(1) (2) NGUYỄN SIÊU, Phương Đình dư địa chí, NXB Tự Do, Sài Gòn, 1960, trg.161.

(3) QUỐC SỬ QUÁN TRIỀU NGUYỄN, Đại Nam thực lục, tập 3, NXB Giáo Dục, Hà Nội, 2007, trg. 392 và 393.

(4) HENRI H.MOLLARET – JACQUELINE BROSSLLET, Alexandre Yersin, người chiến thắng bệnh dịch hạch, Nguyễn Việt Hồng dịch, NXB Thông Tin, Hà Nội, 1991, trg. 261-262.

(5) NÔEL BÉCNARD, Những cuộc thám hiểm của Yersin, Đào Xuân Quý dịch, NXB Thanh Niên, Hà Nội, trg. 144-145.

(6) NÔEL BÉCNARD, sđd, trg. 218 – 219.

(7) (8) : HENRI …., sđd, trg. 262-263.

(9) NÔEL BÉCNARD, sđd, Trg. 161

Sách báo Tham khảo thêm : - Địa chí Khánh Hòa, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003.

- Một số các bài báo trong các tạp chí Trầm Hương,Văn Hóa Thông Tin Khánh Hòa, Khoa học và Công Nghệ Môi Trường Khánh Hòa, tạp chí Nha Trang, Báo Khánh Hòa. Xin cảm ơn các tác giả

 

 

 

Bài cùng tác giả

 

>> Tìm về Nha Trang xưa ...(kỳ 1)

>> Những trường học tại Nha Trang xưa và nay

>> Chất biển trong con cá vịnh Nha Trang - Ngô Văn Ban

>> Con cọp qua cái nhìn dân gian Việt Nam

>> Món cọp năm Dần

>> Về Diên Khánh ăn bánh ướt

>> Cọp Khánh Hòa

>> Thầy Đồ Cóc

>> Đất Khánh người Hòa

>> Món ngon Năm Sửu

>> Con trâu trong văn học các dân tộc VN

>> Món ngon năm chuột

>> Chuyện chuột năm Tý

>> Xung quanh chuyện kỳ nam, trầm hương ở Khánh Hòa

>> Vịt lội Ninh Hòa

*** Nghề làm bánh tráng ở Xóm Rượu Ninh Hòa:

>> Kỳ 1, kỳ 2, Kỳ 3

*** Sổ tay từ ngữ phong tục tập quán về việc sinh, việc cưới, việc tang,

     việc giỗ của người Việt:

>> Kỳ 1, Kỳ 2, Kỳ 3, Kỳ 4, Kỳ 5, Kỳ 6, Kỳ 7, Kỳ 8, Kỳ 9, Kỳ 10, kỳ 11, kỳ 12

 

 

Mọi thông tin về Website xin gởi đến: webmaster@ninhhoatoday.net

ninhhoatoday@yahoo.com