QUI KHUYEN HOC NINH HOA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Phong phú nghề truyền thống ở Khánh Hòa

Từ giữa thế kỷ XVII, khi các lưu dân người Việt khai phá và định cư trên vùng đất mới Khánh Hòa (bấy giờ là hai phủ Thái Khang và Diên Ninh), cùng với quá trình hình thành các cộng đồng người, các đơn vị hành chính làng xã, thì các nghề thủ công cũng được du nhập, hình thành và phát triển trên vùng đất này để đáp ứng các nhu cầu sản xuất, chiến đấu và sinh hoạt của cộng đồng.

Các nghề chế biến nông sản được thực hiện trong các hộ gia đình nông dân. Chế biến lương thực có nghề xay lúa, xay bột, nghề làm bún, làm bánh (bánh ướt Diên Khánh, bánh phu thê Ninh Hòa, bánh tráng Vạn Ninh là những sản phẩm rất nổi tiếng). Chế biến thực phẩm có nghề nấu rượu, nghề nấu đường, nghề ép dầu thực vật (dầu dừa, dầu phụng…), nghề chế biến thực phẩm khô (cá, tôm, mực…) hoặc muối. Có những sản phẩm mà tiếng tăm vượt ra khỏi địa phương như nem chua Ninh Hòa, nai khô Diên Khánh, nước mắm Cửa Bé, yến sào Hòn Nội… Nem chua Ninh Hòa là món ăn làm bằng thịt heo sống giã nhuyễn, bóp với thính  rồi gói bằng lá để cho lên men chua. Món ăn đơn giản có vậy mà đã trở thành đặc sản nổi tiếng gắn liền với địa danh một huyện. Nguyên liệu chính của nem là thịt heo, nhưng phải là giống heo Đất Đỏ ở Ninh Hòa mà chất lượng thịt ngon đã đi vào tục ngữ: “Mây Hòn Hèo, heo Đất Đỏ”. Khu ngã ba trong Ninh Hòa có thể gọi là chợ nem. Từ đây, món quà dân dã ấy theo các phương tiện giao thông đi khắp mọi miền đất nước.

Ở Khánh Hòa, nghề làm nước mắm đã có từ lâu đời. Nước mắm cá cơm của Nha Trang trong vắt, vàng ươm, có mùi thơm đặc biệt hấp dẫn. Nước mắm sản xuất ra không những đáp ứng đủ nhu cầu tiêu thụ trong tỉnh mà còn được đem bán với khối lượng lớn cho các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên và các tỉnh phía Bắc. Từ lâu, các thương hiệu nước mắm Cửa Bé (Vĩnh Trường), nước mắm Chụt (Vĩnh Nguyên) của TP. Nha Trang đã nổi tiếng trên toàn quốc. Muối Khánh Hòa cũng từ lâu đã nổi tiếng có chất lượng tốt, nhất là muối Hòn Khói.

Ở Khánh Hòa có trên 30 loại nghề đánh bắt cá. Quan trọng nhất là các nghề lưới rê như cản lộng, cản ba lường, lưới cước, lưới chuồn, lưới tôm; Thứ đến là nghề câu; Tiếp theo là mành đèn, giã tôm, giã cá. Hàng năm, từ tháng Chạp đến tháng 5 âm lịch, các loài cá khơi có giá trị kinh tế cao như cá thu, cá ngừ, cá bò từ vùng biển phía Nam di cư lên phía Bắc thường đi dọc theo chân các gành đảo trong lộng. Nắm bắt đặc điểm này, cách đây trên 200 năm, ngư dân thuộc hải phận Khánh Hòa đã phát kiến ra một phương pháp đánh bắt vô cùng độc đáo: nghề lưới đăng. Nghề này có quy mô lớn, lao động nhiều, sản lượng cao lại chủ yếu là cá ngon nhưng không phải di chuyển dàn lưới mà chỉ cắm, đón lõng ở những nơi cố định chờ cá đến. Trước đây nghề lưới đăng ở Khánh Hòa là một đại hải nghệ, nay chỉ còn trên dưới chục sở đầm hoạt động, chủ yếu ở các làng đảo Khải Lương (Vạn Ninh) và Bích Đầm (Nha Trang).

Đã từ lâu, trên một số đảo ngoài khơi Khánh Hòa có loài chim yến sinh sống. Chim yến làm tổ trên các vách đá trong các hang của đảo yến. Tổ yến (yến sào) được làm bằng nước bọt của chim yến tiết ra trong mùa làm tổ, đẻ trứng. Theo dân gian truyền lại, nhân dân địa phương đã biết khai thác yến sào trên các đảo ngoài khơi Khánh Hòa từ vài ba trăm năm nay. Người thợ lấy tổ yến, tiếng nghề gọi là dân sào chĩa, thường là cha truyền con nối và phải hội đủ các phẩm chất cần thiết như can đảm, dẻo dai, tinh nhanh, cẩn thận. Suốt ngày đu mình trên những giàn giáo cheo leo dựng bằng tre lồ ô từ chân sóng đến trần hang cao hàng chục mét hay bám chặt những sợi dây chão lần xuống vực sâu thăm thẳm chỉ nghe dội lên liên hồi tiếng sóng xô đập ầm ào hung dữ như muốn nuốt chửng mọi thứ, nghề khai thác yến sào thực sự là một nghề gian khổ và nguy hiểm.

Các nghề chế biến lâm sản có nghề mộc gia dụng, nghề đóng ghe thuyền, nghề đan lát mây, tre, lá buông. Ghe nan, thúng chai là sản phẩm của nghề đan tre Khánh Hòa dùng để đi lại trên sông biển. Dân các vùng Ninh Đa, Ninh Hà, Xuân Sơn (Ninh Hòa), Diên Điền, Diên Sơn (Diên Khánh) biết lấy cây mấu trong rừng để đan võng. Trong các chùa và một số gia đình ở thị trấn Thành, Vạn Giã, Ba Ngòi có nghề làm nhang. Dân các xã Cam Tân, Cam Phúc (Cam Ranh), Suối Tân, Suối Cát, Diên Sơn, Diên Điền (Diên Khánh) có nghề chằm nón lá. Ở Suối Dầu (Diên Khánh), Đồng Bò (Nha Trang) trước đây có nghề đốt than. Ninh Hòa và Vạn Ninh là nơi có nghề khai thác trầm kỳ, có nhiều người đi điệu (đi tìm trầm) lâu năm.

Các nghề sản xuất vật liệu xây dựng có nghề khai thác đá chẻ ở vùng Tân Dân (Vạn Ninh); Đá Chẹt, Đồng Bò (Nha Trang). Đá hoa cương (gra-nít) có nhiều ở các núi dọc duyên hải miền Trung. Nghề đóng gạch, ngói, nghề nung vôi từ san hô tập trung ở Diên Khánh, Ninh Hòa và Nha Trang. Trước khi có gạch thẻ và ngói tây thì ghè ống (loại gạch có hình trụ) và ngói móc hay ngói âm dương là những sản phẩm độc đáo của các lò gạch cổ ở Lư Cấm, Ngọc Hội (Nha Trang). Ở thôn Lư Cấm (phường Ngọc Hiệp, Nha Trang) có nghề làm đồ gốm rất lâu đời, nay còn bảo lưu nhiều địa danh cổ như xóm Gốm, xứ Gò Gốm. Đình Lư Cấm nguyên trước đây là miếu Đồng Lư bổn thợ thờ ông tổ nghề gốm ở địa phương. Đã có một thời Lư Cấm là nơi cung cấp sản phẩm gốm cho toàn khu vực Nha Trang và phụ cận… Mặt hàng gốm thô sản xuất ở đây khá đa dạng nhưng nay chỉ còn sản xuất các loại lò than và lò củi. Ở Nha Trang và Ninh Hòa còn có nghề tạc bia đá và nghề làm cối đá xay bột.

Nghề đúc đồng, nhôm có ở Phú Lộc (Diên Khánh), nghề đúc gang ở Hà Ra (Nha Trang). Đồng nát, nhôm, gang phế thải sau khi được thu gom đem về nấu chảy trong lò làm bằng đất sét chịu lửa, khử tạp chất rồi rót vào các khuôn cũng làm bằng đất sét. Sản phẩm đúc hồi đó, về đồng có chuông, tượng, mâm, thau, bộ lư đèn; Về nhôm có nồi, xoong; Về gang có chảo, lưỡi cày… Nghề rèn có ở nhiều nơi, sản xuất ra các loại xẻng, lưỡi cuốc, dao, rựa, câu liêm… Ở Chụt, Cầu Đá (Nha Trang) có nghề thủ công độc đáo làm đồ mỹ nghệ bằng vỏ hải sản. Những cái vỏ sò, vỏ ốc tưởng chỉ có thể vứt đi, nhưng với bàn tay tài hoa khéo léo của các nghệ nhân Nha Trang, chúng đã trở thành những mặt hàng trang trí, kỷ niệm có giá trị thẩm mỹ và kinh tế cao.

Nghề dệt chiếu cói ở Vĩnh Thạnh, Ngọc Hiệp (Nha Trang) vẫn còn tồn tại như thách thức với sự tan rã của nhiều nghề thủ công khác. Hàng năm các hộ gia đình làm nghề dệt chiếu ở đây vẫn sản xuất và cung cấp cho thị trường cả trăm ngàn tấm chiếu các loại từ mẫu chiếu hoa cờ, hao dâu, hoa khúc đến chiếu tân hôn, chiếu nôi em bé… Ở vùng biển như Đại Lãnh, Đầm Vân, Chụt có nghề đan lưới; Ở Ninh Hòa trước đây có nghề dệt đệm buồm. Nghề trồng bông dệt vải, khăn với khung cửi bằng gỗ cũng có rải rác ở nhiều nơi trong tỉnh. Những nơi có nghề dệt vải thường có thêm nghề thêu ren. Nghề may thường có ở các thị tứ, thị trấn.

Cho đến nay, việc sưu tầm, nghiên cứu một cách khoa học và hệ thống về các nghề và làng nghề truyền thống ở Khánh Hòa vẫn còn là một khoảng trắng. Tuy nhiên, qua khảo sát sơ bộ cũng cho thấy số lượng các nghề truyền thống ở Khánh Hòa là khá phong phú và bao quát mọi lĩnh vực cơ bản của cuộc sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Gọi là nghề truyền thống vì các nghề này mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, có một bề dày lịch sử và nay vẫn còn phát huy giá trị tích cực trong các mặt sản xuất và đời sống ở địa phương. Các nét đặc sắc, các bí quyết, các quy trình công nghệ cũng như các chủng loại sản phẩm độc đáo của các nghề truyền thống cũng chính là những di sản văn hóa quý báu trong kho tàng văn hóa vật thể và phi vật thể của Khánh Hòa. Những di sản này đã góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa Khánh Hòa trong quá khứ, hiện tại cũng như tương lai, cần được chính quyền và nhân dân địa phương quan tâm bảo tồn và phát triển.

 

Nguyễn Viết Trung

 

 

Về trước

   

Mọi thông tin về Website xin gởi về webmaster@ninhhoatoday.net