QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Trở về

MỤC LỤC SƯU TẦM BIÊN KHẢO

 

SƯU TẦM

BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

CHUYỆN MÈO NĂM MÃO

QUA CÂU CA TIẾNG NÓI NGƯỜI VIỆT

Ngô Văn Ban

 

 

Lịch theo 12 con giáp của ta là theo lịch của Trung Quốc. Nhưng lịch ở Trung Quốc, năm MÃO gọi là THỐ, cầm tinh con thỏ, chứ không phải cầm tinh con mèo như trong lịch ta.

Theo các nhà nghiên cứu, con mèo được thuần dưỡng thành vật nuôi trong nhà trước tiên tại Ai Cập, khoảng 2.000 năm trước Công Nguyên. Nhưng ở Trung Quốc, bắt đầu từ đời nhà Đường (618-907), con mèo mới được người Ba Tư đưa vào nuôi theo con đường tơ lụa. Việc nuôi mèo phổ biến vào cuối đời Đường, đầu Bắc Tống (960-1127). Đến lúc này thì lịch 12 con giáp đã sử dụng từ trước đó rồi. Vì vậy hình ảnh con mèo không có mặt trong 12 con giáp mà là con thỏ.

Khi lịch 12 con giáp truyền sang Việt Nam, người Việt ta lấy con mèo tượng trưng cho năm Mão, không lấy con thỏ như lịch ở Trung Quốc. Việc thay thế hình ảnh con thỏ sang hình ảnh con mèo trong lịch của ta, chứng tỏ người Việt ta tiếp thu có chọn lọc, phù hợp với cuộc sống dân tộc ta. Con mèo dù gì cũng gần gũi với người Việt ta hơn con thỏ.

Như thế, người sinh năm Mão là cầm tinh con mèo. Không hiểu như thế nào mà trong bài Vè 12 con giáp đã nhận định tuổi Mẹocon mèo ngao, hay quấu hay quào ăn vụng quá tinh như thế ! Tuy thế cũng có nhận định tuổi Mẹo đã khéo lại khôn.

Người nuôi mèo trong nhà chủ yếu là để bắt chuột, có nhà còn nuôi để làm cảnh. Ở nước ta, các nhà khảo cổ đã xác nhận loài mèo có mặt rất sớm, sống với cộng đồng người Việt cổ sơ vài trăm năm trước Công Nguyên, thể hiện trong các di chỉ đã được khai quật. Mèo được nuôi nấng trong nhà là loài mèo đã được thuần hóa từ loài mèo rừng, là loài mèo lớn con và rất dữ tợn.

Tùy theo màu sắc lông, ta thấy có mèo mướp (lông xám tro, đôi khi có vằn đen, mèo vằn chó vện), mèo mun (lông đen tuyền), mèo vá (lông trắng đen xen kẽ như miếng vá, Con mèo không rách sao kêu mèo vá ?), mèo nhị thể (lông hai màu), mèo tam thể (lông ba màu), mèo trắng, mèo vàng, mèo xám, mèo xiêm (lông trắng, chót chân và chót đuôi hơi sạm đen).

Mèo không nuôi trong nhà là mèo hoang, thuộc loại mèo mả gà đồng, mèo đàng chó điếm, chó khô mèo lạc ... Loại mèo này đã được người đời gán cho những người không được giáo dục, những kẻ lưu manh, bịp bợm, lẳng lơ, con này chẳng phải thiện nhân / Chẳng phường trốn chúa cũng quân lộn chồng / Ra tuồng mèo mả gà đồng (Kiều). Đó là chưa kể mèo hoang lại gặp chó hoang thì lại ... lắm chuyện nữa !

Loại mèo nói trên khác với loại mèo lành, mèo lành ai nỡ cắt tai, gái kia chồng bỏ khoe tài chi em ! Có người cho rằng mèo lành chẳng ở mả, gái làng chẳng ở hàng cơm. Mèo mà bị cắt tai thì tiu nghỉu như mèo cụt tai, còn mèo cụt đuôi thì được an ủi vì có được mèo dài đuôi khen, khen mèo cụt đuôi, cũng như đã từng khen mèo dài đuôi, cho rằng cái gì mình có, mình làm ra là khéo, là hay, dù chẳng ai khen cả. Tuy thế mèo cụt đuôi đôi khi cũng có ... giá, vì đã được đem ra làm lễ vật ... thách cưới trong hôn nhân xưa : Còn duyên anh cưới ba heo / Hết duyên anh cưới ... con mèo cụt đuôi.

Mèo cụt đuôi cũng rất thú vị khi nó nằm trong câu nói lái : Mèo đuôi cụt nằm mục đuôi kèo hay Mèo đuôi cụt nằm mút đuôi kèo. Từ đó, dân gian có bài ca dao :

Con mèo đuôi cụt nằm ở nhà bên

Biết mẹ đi mua cá, nó leo lên mút đuôi kèo

Mẹ xách con cá đối, nó nhìn theo

Thấy để trên cối đá nó khều liền tay

Lần sau nhớ lấy lần này

Thấy mẹ mua cá đem ngay cất liền.

Theo quá trình tiến hóa, mèo con lớn lên sống lâu thành mèo già. Ai cũng cho mèo già thật khôn lanh, nhiều kinh nghiệm đến độ tinh ranh, gian giảo như loài chồn cáo, mèo già hóa cáo là vậy. Khi mèo già ăn trộm thì mèo ốm phải đòn, mèo con phải vạ. Và khi thấy mèo già khóc chuột thì chính thật là giả dối rồi ! Nhưng khi mèo già sức tàn lực kiệt thì thế nào cũng thua gan chuột nhắt mèo già không bắt gà hàng xóm, sức đâu mà bắt !

Trong lời ăn tiếng nói dân gian, từ mèo còn được dùng để biểu tỏ những ý niệm khác nhau. Như để gọi một loài chim, chim cú mèo, trèo leo chúm chân như mèo, gọi là trèo mèo, trói cả tay chân khoanh như mèo, gọi là trói mèo, nhảy lộn như mèo, gọi lộn mèo. Lộn mèo cũng còn để chỉ những việc rối rắm cả lên. Ngoài ra có trái móc mèo, ngứa như móc móc mèo. Còn nằm mèo xó bếp là nằm queo ở nhà, chẳng đi đâu, chẳng xông pha, như mèo suốt ngày đêm nằm bếp chẳng siêng đi bắt chuột gì cả. Đặc biệt, từ mèo còn chỉ việc trai gái nhân tình nên có việc o mèo, có mèo, liếc mèo, mèo chuột, mèo mỡ ... Anh muốn thương em, anh mần giấy giao kèo / Ngày nay mới chắc em là con mèo của anh. Cô con gái mới hỏi lại : Con thú bốn chân anh gọi con mèo thì phải ? Còn anh với em tình ngãi sao anh cũng gọi con mèo ? Thế là chàng chẳng biết trả lời sao, kiểu như mèo hóc xương cá. Có cô gái bộc bạch : Thương anh đâu quản hiểm nghèo / Ngặt vì một nỗi,  anh có con mèo theo sau.

Từ mèo còn sử dụng để gọi tên một số cây cỏ, trong đó có tên cây thuốc dân gian như cây râu mèo, điệp mắt mèo, cây nhớt mèo, cỏ lưỡi mèo, nấm mèo …

Loài người nuôi mèo chủ yếu là để bắt chuột, súc miêu phòng thử là thế. Cho nên loài chuột bao giờ cũng mong giết một con mèo cứu được vạn con chuột. Nhưng mèo bắt được chuột không phải dễ : Con mèo con mẽo con meo / Muốn ăn thịt chuột thì leo xà nhà. Và nếu vồ con chuột nhỏ nhảy lên xà nhà thì thật là uổng công sức. Nên mèo phải tìm cơ hội tìm chuột to, phải kiên nhẫn rình, rình như mèo rình chuột. Nhưng không phải lúc nào mèo rình chuột cũng thành công.

Mèo tinh quái, nhưng chuột cũng không kém phần tinh ranh. Chúng thấy mèo là trốn chạy rất nhanh, nên mèo khen mèo dài đuôi, chuột cũng khoe rằng mình nhỏ mình dễ chạy : Chuột sa chĩnh gạo / Chẳng biết đường ra / Chuột kêu chí chóe / Mèo nghe thấy thế / Vội đến nấp rình / Nhưng mắt chuột tinh / Chuột bò lẫn mất…

Tuy thế, mắt chuột có tinh cũng thua mắt mèo. Mắt của loài mèo thật xanh, xanh như mắt mèo, nó có mãnh lực thôi miên được chuột, như mắt cọp. Loại mèo ban đêm thường đi rình chuột, chúng có đặc tính sinh học là mắt cực tinh trong đêm tối và có phản xạ nhanh gấp khoảng chín mười lần con người. Cho nên lũ chuột dù có căm thù mèo, nhưng vẫn ca tụng mèo : Mắt mi xanh sáng như sao / Móng mi bén ngót, tiếng ngao dậy trời.

Khi bắt được chuột, trước khi thưởng thức món ngon hợp khẩu, mèo có thú là vờn con mồi, lúc thì buông ra, lúc thì vồ chụp lấy làm con mồi hốt hoảng, mệt nhoài, vờn như mèo vờn chuột.

Nhìn mèo bắt chuột, ta thấy mèo nhỏ bắt chuột con là vừa sức, chứ mèo nhỏ bắt chuột to, cỡ chuột cống thì chẳng khác gì mèo tha dưa cải hay sào sậy chống bè lim, thật quá sức. Tuy thế, không phải mèo nào cũng siêng bắt chuột, những con mèo lười, thuộc loại bắt chuột không hay, hay ỉa bếp hay chưa biết bắt chuột đã biết ỉa bếp … Có mèo lười đến độ … rình bồ lúa vênh râu, thấy con chuột chạy ngóc đầu … kêu ngao, hay con mèo nằm bếp dính râu, thấy con chuột chạy … lắc đầu kêu ngao ! Nói mèo lười hay mèo … đồng lõa với chuột thì chỉ có … chuột mèo biết, trời biết, vì cũng có khi miêu thử đồng miên, mèo chuột ngủ với nhau thì đó là sự đồng tình, liên kết, móc ngoặc, không sát hại nhau … đã đưa đến biết bao sự tai hại. Con người mà cũng như thế thì cũng thật nguy hại cho đất nước dân tộc.

Tuy sắc nanh chuột không dễ cắn được cổ mèo, nhưng làm sao có chuyện chuột gặm chân mèo, chuột cắn dây buộc mèo, chuột gặm đầu mèo …thì chỉ có trong Vè nói ngược mà thôi, chứ thật như thế thì … loạn cả lên. Còn việc : Con mèo trèo lên cây cau /  Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà / Chú chuột đi chợ đàng xa / Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo thì cũng thật là lạ, vì mèo có bao giờ … thăm chuột, mèo trèo lên cây cau bắt chuột thì có ! Cho hay, những kẻ yếu hèn luôn muốn cúc cung tận tụy, phụng sự bề trên, nhưng kẻ có quyền lực có tha chết bao giờ đâu ?

Mèo thích ăn chuột nhưng mèo cũng khoái ăn mỡ nữa. Mèo nào chẳng ăn vụng mỡ, mèo nào từ mỡ mấy đời chó đói chê xương, mèo chê mỡ bếp, cọp nhường mồi ngon. Mỡ hấp dẫn mèo đến độ có những sự thèm thuồng quá cỡ như mèo thấy mỡ. Mèo khoái ăn mỡ như thế nên khi thấy mèo nằm bếp liếm, nhai cục … than thì đừng có ngạc nhiên, vì mèo nào mèo lại ăn than, bởi chưng có mỡ đổ tràn lên trên đó thôi ! Do đó, mỡ để miệng mèo có ngày không còn, rồi sinh ra bực tức, bảo mổ mèo đòi mỡ như đã từng đòi mổ lợn đòi  bèo. Vì vậy, người xưa có lời khuyên : Đừng mang mỡ đứng trước miệng mèo,  tức là đừng bày ra những gì khêu gợi trước mặt kẻ xấu : Trai nào thấy gái chẳng tham sắc nàng. Tuy thế, chứ : Mèo tha miếng thịt xôn xao / Kễnh (cọp) tha con lợn thì nào thấy chi để thấy thế lực của kẻ mạnh, kẻ có quyền như thế nào.

Món thì mèo không chê. Mèovớ được cá thì nhất, nhưng mèo mù vớ được cá thì nhất nữa và mèo mù vớ được cá rán thì là trúng số, được món ăn rất béo bở. Do đó, những bà nội trợ luôn cảnh giác : Chó treo mèo đậy để bậy nó ăn. Vì thế cơm hay treo thì mèo phải nhịn đói thôi, muốn no thì phải lo bắt chuột mà ăn. Nói thế chứ loài mèo ăn chậm và ăn ít, ăn nhỏ nhẻ như mèo, ăn như mèo ngửi, ăn như mèo ăn ... Từ đó, có so sánh : nam thực như hổ, nữ thực như miêu. Nhận định đó, hiện nay chưa chắc đúng như thế. Mèo ít ăn nên mới ít lo ít làm cả ngày con mèo nằm bếp co ro là thế ! Mèo cũng hay ăn vụng, ăn lén ăn lút khi con người vắng mặt hay không để ý đến. Chuyện ăn vụng của mèo cũng được ví von với con người:  Lửa gần rơm khôngcháy cũng tròm trèm / Mèo không ăn vụng, đi đêm làm gì ? Thôi thì lỡ ăn vụng dại, đổ quanh cho mèo.

Việc ăn uống như thế, việc “đi ngoài” của mèo thì cũng rất ... kỹ. Trước khi thải chất bẩn ra ngoài, bao giờ mèo cũng đào một lỗ nhỏ rồi thải vào đó, thải xong, quơ chân lấp đất lên. Giấu như mèo giấu cứt là như thế ! Còn mèo dồn con là mèo thường tha con vào chỗ kín đáo, vì sợ mất con. Từ đó, con người ví von, trong cuộc sống có người cũng giấu nhẹm những chuyện của mình, không muốn cho ai biết như con mèo giấu phân, giấu con của nó vậy.

Mèo có tài leo trèo, phóng tuốt lên ngọn cây một cách dễ dàng : Con mèo trèo lên cây vông / Con chó đứng dưới ngó mong con mèo. Ngoài tài leo trèo, loài mèo còn có “thế võ” ... quào. Chó cắn, mèo quào, nhưng thế “quào” của mèo không xuể phên đất, mèo quào không xẻ vách vôi ... chỉ là những thế không nguy hiểm, thể hiện tài nhỏ, sức mọn mà thôi. Mèo chỉ biểu tỏ sức mạnh với chuột, nhưng đối với chó thì mèo có những mối quan hệ khác. Mèo với chó như hai lực lượng đối kháng nhau, mâu thuẫn nhau, gấu ó như chó với mèo chỉ sự ăn ở, đối xử nhau không thuận hòa, đầy xung khắc. Có chuyện con mèo xán vỡ nồi rang, con chó chạy lại nó mang lấy đòn. Hay khi chó già ăn vụng cá khô, ông chủ không thấy đổ hô cho mèo ! Thế thì không ... thù nhau sao được ! Đó là chưa kể khi chó đi đâu đó, chủ đã sai mèo làm cái việc mà chó thường làm, không chó bắt mèo ăn cứt. Tuy con mèo con chó có lông, nhưng chó lại chê mèo lắm lông làm như chó ít lông hơn mèo, cãi qua cãi lại như thế mãi. Con người có lúc cũng chẳng ưa gì mèo chó, lợi dụng mèo chó để chửi mắng quàng xiên những người mình không ưa, như chửi mèo mắng chó, đá mèo quèo chó, đánh chó chửi mèo ... Trong nhà, con người sống không ngăn nắp, bày ra bừa bãi, lộn xộn cũng đem chó mèo ra để đổ thừa : chó tha đi, mèo tha lại, từ đó, chó mèo phải chịu đòn oan. Người đời cho rằng mèo đến nhà thì khó, chó đến nhà thì sang, có phải tiếng kêu “meo meo” của mèo gần với âm “nghèo”, tiếng chó sủa “gâu gâu” của chó gần với âm “giàu” chăng ?  Tuy thế mèo – chó cũng có lúc “đồng điệu” : Mèo hoang lại gặp chó hoang / Anh đi ăn trộm gặp nàng bứt khoai.

Tuy nhiên với tính cách của các con vật này, con người luôn dẫn chúng ra trong các lời nói mang sự phê phán, đả kích những hành vi, lối sống của một bộ phận trong xã hội. Những người mang tiếng buộc cổ mèo, treo cổ chó thì chắc chắn kẻ ấy đã có những hành động lưu manh, côn đồ bạo lực đối với những ốm yếu thế cô. Một số người cũng bị phê phán : Đánh giặc mà đánh tay không / Thà về xó bếp giương cung bắn mèo. Hay phê phán những người làm ăn chẳng ra gì : ăn như rồng cuốn, uống như rồng leo, làm như mèo mửa. Có người chó chê mèo mửa thì thuộc người chẳng ra gì. Những kẻ ưa bịa chuyện, sai sự thật là kẻ nói chuyện mèo đẻ ra trứng. Hay có những kẻ chuyên nói láo, nói khoát thường kể : Nhà tôi có một con mèo / Khi mô hết thịt lên đèo kiếm nai.

Hình ảnh con mèo không những được con người mượn để phê phán, chê bai một số người có lối sống không được tốt đẹp mà còn đưa hình ảnh nó vào đời sống tình cảm của mình nữa.

Trong việc tìm vợ : Anh đi năm bảy dặm đèo / Mà cưới con vơ như mèo mắc mưa. Anh em trong gia đình cũng có lúc : Anh em bất nghĩa chi khèo / Anh dữ như mèo, tôi lại như trâu. Anh em cột chèo cũng có khi gấu ó với nhau : Anh em cột chèo như mèo với chó. Chuyện đối xử giữa vợ chồng với nhau vợ quá chiều, ngoen ngoẻn như chó con liếm mặt. Nhưng khi người vợ chồng rẫy, chồng bỏ thì người vợ phải rẫy, tiu ngỉu như mèo lành mất tai. Nhưng cũng có những anh chồng bị các bà vợ than thở suốt : Chồng người vác giáo săn heo / Chồng em cầm đũa đuổi mèo quanh năm

Trong hôn nhân ngày xưa, tục thách cưới, nộp cheo cũng bị phê phán và hình ảnh con mèo cũng dự phần vào sự phê phán đó : Anh về anh bảo mẹ cha / Bắt lợn để cưới, bắt gà để cheo / Đầu lợn lớn hơn đầu mèo / Làng ăn không hết làng treo cột đình / Ông xã đánh trống thình thình / Quan viên mũ áo ra đình ăn cheo.

Việc hôn nhân là do duyên số : Còn duyên anh cưới ba heo / Hết duyên anh cưới con mèo cụt đuôi. Và trong cuộc sống có những đôi vợ chồng chẳng được hòa hợp, hạnh phúc là do tính tính của hai người : Đôi ta như chó với mèo / Như gà với cáo, như kèo đục vênh.

Về mặt ẩm thực, thịt mèo các tay nhậu cũng khoái lắm, cho là món tiểu hổ. Dân nhậu khoái khẩu cứ ca tụng loại mãi thịt này : Thịt mèo trắng hơn thịt gà / Ngọt thơm chất vị, đậm đà tình dân /  Ruột mèo nấu nộm rau cần / Nhai giòn không chán, một lần khó quên /  Giả cầy hoặc luộc đều nên / Học Tàu cho thuốc tự nhiên thơm bùi. Dân nhậu khoái nhậu thịt mèo chỉ có loài chuột hoan hô thôi, thêm những hả hê bội thu của những tay kinh doanh mèo.

Chuyện mèo năm Mão nếu kể ra cho nhiều thì ... mèo vẫn hoàn mèo.

N.V.B

 

Mọi thông tin về Website xin gởi đến: webmaster@ninhhoatoday.net

ninhhoatoday@yahoo.com