QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Trở về

MỤC LỤC SƯU TẦM BIÊN KHẢO

 

SƯU TẦM

BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gốm đất nung Bàu Trúc trong tín ngưỡng Chăm

Đức Nam

 

 

Trên bước đường phiêu lãng, những người tha hương có dịp về lại quê mình - dãi đất Nam Trung bộ, về xóm Rượu, Vĩnh Phú, Hà Liên (Ninh Hòa), Thành, Cầu Dứa (Nha Trang), Ninh Phước, Ninh Hải, biển Ninh Chữ, Tri Thủy, Mỹ Tân (Phan Rang)..., từ phố đến quê, đâu đâu bạn cũng bắt gặp những hàng bánh xèo, bánh căn (Miền Nam gọi bánh khọt). Khói nghi ngút, hương thơm thèm khó tả, thử ngồi vào ăn bánh căn với nước chấm từ nồi cá nục kho mẳn (tiếng NH), hay mắm nêm, mắm nước, mắm đậu phộng tùy ý, thêm một tí ớt xay, cay cay béo béo dòn dòn, thêm trứng gà, hẹ xắt nhuyễn xào mỡ…vừa rẽ vừa ngon.

Ngon là vậy, nhưng nếu bánh căn, bánh xèo được đổ, đúc (tiếng NH) bằng dụng cụ gang, nhôm, kim loại nói chung mà không phải bằng những vật dụng đất nung chính hiệu made in Bàu Trúc - Phan Rang, thì liệu nó có ngon và tồn tại, in đậm trong ký ức mỗi người về một món ăn dân dã với hương vị đặc biệt làm nên một nét ẩm thực đặc trưng của Nam Trung bộ ?

Nói thế, để hình dung, gốm đất nung đã là một chất liệu đi vào cuộc sống dân gian. Đặc biệt gốm đất nung Bàu Trúc đã tạo lập một thế giới riêng góp phần làm nên Hồn Việt. Bài sưu khảo sau đây cùng với bộ ảnh “Gốm đất nung Bàu Trúc trong tín ngưỡng Chăm” góp phần cho chúng ta hiểu thêm: những vật dụng gốm nung rất dân dã, gần gũi là vậy, mà lại có giá trị thiêng liêng bền vững lạ thường … bởi phải chăng đàng sau đó, còn là tiếng nói rất thuyết phục về mạch sống tâm linh của người Chăm cư dân bản địa…

 

I. Gọi hồn từ đất :

1. Gốm Bàu Trúc là loại Gốm Chăm truyền thống được sản xuất ở làng nghề Bàu Trúc (Palei Hamu Craok). Làng Gốm cổ truyền Bàu Trúc có lịch sử hình thành từ đời vua Minh Mạng năm 1832, nằm ven quốc lộ 1A, thuộc thị trấn Phước Dân (Ninh Phước- Ninh Thuận), cách thành phố Phan Rang - Tháp Chàm 10km về hướng nam.

Là một trong hai làng gốm cổ xưa nhất Đông Nam Á, Bàu Trúc còn được coi như một bảo tàng mang đặc tính gốm truyền thống của dân tộc Chăm. Để tưởng nhớ công ơn của tổ nghề, bà con lập đền thờ tổ chức cúng tế vào dịp lễ hội Katê hàng năm.

2. Nhìn những bình, những lọ đã hoàn tất, ít ai biết rằng quá trình từ lúc còn là thớ đất cho đến khi tạo nên sản phẩm thật vất vả, kỳ công. Đóng một vai trò rất quan trọng trong việc tạo ra một sản phẩm gốm thật sự ở Bàu Trúc đó là nguyên liệu. Nguyên liệu làm gốm phải được tạo nên từ các hạt cát nhỏ, mịn, màu vàng nhạt trộn với đất sét có độ kết dính cao, phải được lấy từ loại đất ruộng ở đồng Hamu Craok pha trộn với cát vàng lấy từ sông Quao (là con sông bồi đắp phù sa cho cánh đồng) để tạo ra xương gốm.

Khởi tiên là công đoạn tìm đất. Đất được chọn làm gốm phải là đất thịt, có chất lượng, dẻo dai. Lấy đất phải thật khéo, đúng độ, đúng khấc mới gọi là tài, nếu ham quá nhấn nhá cả xuống bùn non thì cũng hỏng. Đất lấy lên chưa thể sử dụng ngay, phải đem về phơi nắng cho khô. Rồi còn cần có cát để kết hợp với đất. Cát không phải ở đâu cũng dùng được, mà là cát mịn của con sông Quao còn tươi nguyên, không tạp chất. Kỹ năng trộn cát với đất sét cũng rất khác biệt: Lượng cát được trộn vào vật liệu còn phụ thuộc vào công dụng và kích thước của từng loại gốm. Vì thế nên gốm Bàu Trúc hoàn toàn khác biệt so với những nơi khác. Chẳng hạn, lu đựng nước được làm ở Bàu Trúc luôn được ưa chuộng bởi nhiệt độ của nước trong lu luôn luôn thấp hơn so với bên ngoài nên nước bao giờ cũng mát hơn.

Tiếp theo, dùng chân để nhồi đất và cát mịn rồi cuộn thành từng lọn, phủ kín bằng vải ủ qua đêm. Sau khi ngâm hơn 10 tiếng trong hồ, đất được lấy ra trộn nhuyễn với cát rồi ủ thêm một tiếng nữa, lại tiếp tục nhào qua nhào lại cho đến khi thật quyện, thật dẻo mới thôi. Cho đến khi đất chuyển sang màu xám đen, đến lúc đất dường như đã có hồn đạt đến độ tạo hình, mới bắt đầu sang công đoạn tạo thành phẩm.

 

II. Vũ điệu “đánh vòng” !

1. Để tạo một dáng Gốm hoàn chỉnh phải trải qua 6 công đoạn:  Làm đất - Nặn hình - Chà láng gốm – Trang trí hoa văn - Tu sửa gốm - Nung gốm.

Trong khi  ở nhiều nơi người ta đã dùng bàn xoay như một công cụ thiết yếu để nặn gốm, thì trái lại các nghệ nhân Chăm vẫn dựa vào đôi bàn tay khéo léo của mình và những công cụ thô sơ mà tạo nên tuyệt phẩm. Gốm Bàu Trúc là làng nghề duy nhất được chế tác theo phương thức thủ công truyền thống, người làm gốm xoay xung quanh hòn kê, không dùng bàn xoay, dân gian ví von rằng “nặn bằng tay, xoay bằng đít”. Cách làm này sẽ tạo nên những kích cỡ sản phẩm tiểu, trung, đại khác nhau .

Chỉ cần đất được nhồi kỹ và một mặt phẳng là đủ các điều kiện để chế tác sản phẩm. Đất thì nằm yên còn người phụ nữ Chăm khoan thai, đều đặn di chuyển vòng quanh khối đất và thao tác từ tốn bằng đôi tay… Chỉ sau vài vòng đi của cô, dáng hình của chiếc bình đã dần dần hiện ra. Chẳng cần lời ca, chẳng cần đèn, cần nhạc, bao đời nay, hàng ngày những phụ nữ nơi đây vẫn uyển chuyển vũ điệu “đánh vòng” như thế ! Vừa đi quanh vừa nặn gốm, ngôn ngữ hình dáng cơ thể của người con gái như giao hoà, đồng điệu với dáng dấp chiếc bình mà cô sắp tạo ra, khuôn ngực trẻ căng tròn thấp thoáng qua những vòng xoay, eo hông uyển chuyển trên mỗi bước đi…Họ trình diễn một cách hồn nhiên vũ điệu của lao động, của cuộc sống bình dị… khoan thai, thô phác mà dịu dàng, ứ tràn cảm xúc

Dường như những người phụ nữ Chăm đều có năng khiếu thiên phú cảm nhận đặc biệt qua đôi bàn tay về sự đều đặn tròn trịa, để đôi tay của họ có thể thay được cả chiếc bàn xoay trên mỗi bước vừa đi quanh vừa nặn gốm. Nhịp điệu của chuyển động, độ nông sâu, nặng nhẹ của từng nét vuốt ve… chỉ có những cô gái Chăm mới có thể hiểu được. Không dùng bàn xoay nhưng những sản phẩm ở đây vẫn đạt độ tròn gần như tuyệt đối. Phải chăng khả năng cảm nhận tinh tế đó từ bàn tay mẹ truyền qua bàn tay con gái, đời nối đời bất tuyệt và đã hoà vào dòng máu của từng người con gái Bàu Trúc. Nhìn vào những chiếc bình gốm: Vẫn là màu đỏ, màu đen đặc trưng, vẫn là những sản phẩm được hòa quyện giữa đất và lửa, nhưng toát lên vóc dáng của một phụ nữ Chăm lúc thì đậm nét, lúc lại mơ hồ liêu trai trên từng bình gốm…

Cách đi quanh để làm gốm nôm na gọi là “đánh vòng”. Cách đánh vòng của phụ nữ Chăm làm gốm thật giản dị, năng suất lao động có vẻ không cao như cách làm gốm bằng bàn xoay - nhưng trên từng sản phẩm của họ, in hằn rõ nét nhịp đời lao động. Những chiếc vò, chiếc lu, nồi, niêu của người Bàu Trúc được làm nên bởi kỹ thuật đánh vòng đã phục vụ vẹn toàn cho đời sống xưa nay.

2. Để hoàn thiện thành phẩm, “những nghệ sĩ bậc thầy” về chế tác hình khối, kiểu dáng chỉ cần một chiếc đe và những công cụ hết sức thô sơ như vỏ sò, que tre, con dao, chiếc thìa... như những chiếc bút thần vẽ lên bình lọ những lá hoa, cây cỏ, phong cảnh đẹp như mơ - cùng đôi bàn tay khéo léo, óc sáng tạo của mình, các hình hoa văn, họa tiết sống động lần lượt hiện lên. Hoa văn được trang trí tự do, đường nét ẩn hiện tinh tế, chủ yếu có hình răng cưa, vỏ sò, sóng nước, hoa lá thực vật. Ngoài các hoa văn trên gốm, còn sử dụng cả dấu bàn tay, móng tay, dùng màu thực vật, kỹ thuật hun khói làm màu áo để gốm có màu sắc phong phú vừa mộc mạc, gần gũi, nhẹ nhàng lại phảng phất nét cổ truyền, huyền bí mang đậm sắc thái văn hóa của đồng bào Chăm độc đáo, quyến rũ và rất đặc trưng.

Khác những loại gốm ở nhiều làng khác, gốm của làng gốm Chăm Bàu Trúc không tráng men, không kén nguyên liệu cao lanh, cũng không có lò nung bằng than hay bằng gas. Gọi là gốm cho sang trọng cũng được, gọi là đất nung thấp lửa như cách nói của các nhà chuyên môn cũng chẳng sao. Sản phẩm gốm của Bàu Trúc được tạo nên bằng đất nguyên sơ của quê hương rồi đem đốt cũng bằng rơm bằng trấu của chính mảnh đất này. Vật liệu dùng để nung gốm là củi, phân trâu bò khô, rơm rạ, trấu. Sản phẩm gốm được nung lộ thiên ở nhiệt độ lên đến 9000C trong vòng 5- 6 giờ, sau đó được lấy ra để phun màu (loại màu này được chiết xuất từ trái dông, trái thị ở trên rừng) rồi được tiếp tục nung lại trong vòng 2 giờ. Vì vậy, gốm Bàu Trúc có màu đặc trưng vàng đỏ, đỏ hồng, đen xám, vệt nâu, tạo thành các sản phẩm gốm độc đáo "lung linh của nền văn hóa Chămpa".

Các công đoạn phơi đất, ngâm đất, trộn cát, se đất thành lọn... đến tạo dáng, trang trí sản phẩm trước khi nung ngoài trời đều được các nghệ nhân làm thủ công bằng tay hay chân. Thật đáng kinh ngạc, cuộc sống mới với những tiện nghi hiện đại… nhưng họ không thay đổi vẫn giữ nguyên vẹn các công cụ đã từng được sử dụng để làm gốm từ thời Pô Klong Chan !. Vì thế gốm Bàu Trúc luôn mang nét đẹp mộc mạc, truyền thống, không giống những sản phẩm gốm dây chuyền hiện đại. Trong mỗi sản phẩm đều thể hiện dấu ấn bàn tay người thợ nên hơi thở của gốm thật sinh động và gợi cảm hứng cho người thưởng thức. Không hổ thẹn là sản phẩm dân gian của làng nghề gốm thủ công cổ truyền gần như duy nhất ở vùng Đông Nam Á vốn đã có từ thời vua Chăm Poo Klong Garai.

Những chiếc lu, chiếc vò và vũ điệu đánh vòng giản dị đã làm nên nét bản sắc văn hoá của một vùng dân tộc. Giờ đây với vũ điệu “đánh vòng” đặc trưng của gốm đất nung, Bàu Trúc đã làm thêm nhiều sản phẩm khác – những sản phẩm gốm mỹ nghệ phục vụ du lịch, thương mại cả xuất khẩu và nhanh chóng trở thành một nguồn thu đáng kể. Nhưng ngoài giá trị định lượng, mỗi sản phẩm gốm đất nung Bàu Trúc còn ẩn chứa trong nó những giá trị văn hoá thiêng liêng. Cái hồn của gốm Bàu Trúc chính là sự kết hợp giữa đất - cát - nước - lửa cùng những kinh nghiệm, kỹ thuật chế tác của các nghệ nhân. Và tất nhiên là còn cả những vũ điệu đánh vòng !…

 

III. Mạch sống tâm linh …

Gốm Bàu Trúc trung thành với các kiểu dáng quen thuộc nồi, niêu, trã, khương, blu, hủ, dụ, thạp. Trong điều kiện cạnh tranh giữa thương trường hiện đại, giá trị sử dụng và hiệu quả kinh tế của gốm đất nung không cao, lực lượng sản xuất gốm chỉ có 5% phụ nữ trong những lúc nông nhàn, tự sản tự tiêu. Vậy mà vẫn tồn tại bền vững và hơn 10 năm trở lại đây, hồi sinh từ những gì đã thuộc về quá khứ, gốm đất nung Bàu Trúc, nhất là gốm mỹ nghệ lại phát triển mạnh sánh vai trên thương trường. Rồi mặc nhiên, Bàu Trúc còn là điểm đến của nhiều du khách, nhiều học giả, nhiều nhà nghiên cứu ! Thậm chí, có không ít nghệ nhân của gốm Chăm đã được mời sang Nhật trình diễn kỹ thuật làm gốm, vừa là cơ hội giới thiệu sản phẩm gốm Chăm đến với bạn bè quốc tế. Vậy điều gì đã làm nên sức sống phát triển diệu kỳ của gốm đất nung truyền thống Bàu Trúc?

Trước hết, Gốm là vật dụng cúng tế không thể thiếu và là niềm tin trong trong tâm thức Người Chăm Balamon, vì vậy tuy mộc mạc đơn điệu nhưng gốm truyền thống thủ công vẫn mãi tồn tại.

Ngoài ra, phải chăng Đất là Mẹ, bà Mẹ xứ sở trong chế độ mẫu hệ đã cưu mang sinh sôi nảy nở truyền dạy người phụ nữ Chăm biết làm gốm và dệt vải. Những đôi tay tài hoa, bén chặt vào từng dẻo đất vàng nâu, âu yếm, say mê và nâng niu đất như đứa con của mình. Bản thân họ cũng không biết rằng mình yêu đất, yêu gốm, yêu lửa đến chừng ấy. Bởi họ cứ hồn nhiên sống và làm thế thôi, như thể sinh ra để làm gốm, gắn bó và buồn vui với gốm. Duy trì truyền thống lâu đời của tổ tiên, nắm vững quy luật của nghệ thuật tạo hình, gốm Bàu Trúc không chỉ đơn thuần là những sản phẩm thông thường, làm vật dụng trong đời sống hàng ngày, mà còn có những hình tượng với nghệ thuật cao mang ý nghĩa tâm linh, nét đẹp của xứ Chàm nắng gió. Từ bàn tay tài hoa của người thợ gốm, tự thân mỗi sản phẩm đều mang những vẻ đẹp lạ kỳ: Ngoài thì thô ráp mà bên trong ẩn tàng tinh xảo; trong u mặc lại chất chứa cái khoáng đạt chân chất; vừa hồn nhiên tinh khôi đó mà cũng rất huyền ảo thâm trầm …

Sâu xa hơn, tín ngưỡng Chăm đa thần và nhiều lễ tục (85 lễ tục và 115 vị thần). Suốt hành trình từ lúc sinh ra cho đến khi về Kut (nghĩa trang chung cùng huyết thống theo họ mẹ, nơi gởi lại 9 mảnh xương sọ), trong tín ngưỡng Chăm, từ chào đời đến lúc kết thúc, qua những sinh hoạt cuộc sống thường ngày , gốm đất nung truyền thống Bàu Trúc đã hiện diện như một niềm tin trong tâm thức, như là sự hiện hữu của Mẹ Xứ Sở : Gốm trong nghi thức cúng tế, kiêng kỵ, trong hôn nhân, trong mơ ước no đủ, trong tẩy uế, trong nghi thức tang ma, mồ mã, hoả thiêu… Trong các nghi thức, kể cả tắm thần Silva vào dịp lễ Katê (tết người Chăm vào tháng 10 DL hàng năm), cho dê uống nước, giết dê tế thần… và nhiều lễ tục khác …

Khởi sinh từ đất, tẩy sạch nhờ đất, tiếp sức từ đất, về lại theo đất… một vòng đời khép kín, nhưng không phải là sự khép kín của chấm dứt mà là vòng tròn khép kín của vô thuỷ vô chung, liên miên bất tuyệt! Mạch sống tâm linh ấy đã mang lại cho Gốm đất nung Bàu Trúc giá trị vẻ đẹp cuộc sống vĩnh hằng…

xem ảnh minh họa

(Bộ ảnh đoạt giải Bạc "Cuộc thi sáng tác ảnh nghệ thuật Festival gốm sứ Việt Nam - Bình Dương năm 2010" của Đức Nam)

 

Tháp Chăm (tháp Đôi-Bình Định) Tác phẩm kiến trúc gốm…

 

Sản xuất gốm gia dụng và cúng tế

 

Gốm trong sinh hoạt đời thường

 

Gốm trong các lễ tục cúng tế

 

Gốm trong lễ cưới chồng

 

Hai hủ gạo đực và cái để ở đầu giường khi về nhà mới.

 

Blu đựng nước và cát lồi trong lễ Tẩy uế của mỗi người …

 

Xin nước Thần cho người mới chết uống.

 

Chum làm lễ tắm người chết trước khi đi chôn.

 

Gốm trong lễ tẩy uế linh hồn

 

Hủ nhỏ đựng 9 mảnh xương sọ lấy ngay khi hoả táng

 

Gốm truyền thống tồn tại qua các lễ tục và phong thuỷ gốm mỹ nghệ

 

Đức Nam

T6/2011

 

- Quê quán : Thị Xã NINH HÒA

- GV Mỹ thuật Nhiêp Ảnh

  Trường CĐ Văn Hoá Nghệ Thuật TP HCM

 

 

Bài cùng tác giả

 

>> Tết và những đứa con của mẹ - Đức Nam

 

Mọi thông tin về Website xin gởi đến: webmaster@ninhhoatoday.net

ninhhoatoday@yahoo.com