QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Trở về

MỤC LỤC SƯU TẦM BIÊN KHẢO

 

SƯU TẦM

BIÊN KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

HÁT ĐƯA CON - ĐIỆU HÁT RU NINH HÒA

Đỗ  Độ

 

(kỳ 2)

 

2/ Những câu hát thể hiện mối quan hệ giữa người và người:

Trong đời sống hàng ngày giữa người và người có những lúc khắng khít tốt đẹp, tuy nhiên cũng có những lúc phát sinh những rạn nứt do thói đời mà hát đưa con thường đề cập đến như:

Giàu tiền giàu ruộng giàu trâu

Mà nghèo đạo đức khó lâu khó bền.

 

Đem vàng với nghĩa đồng cân

Vàng thời nặng ít nghĩa nhân nặng nhiều.

 

Giàu sang lắm bạn nhiều bè

Đến khi hoạn nạn chẳng hề thấy ai!

 

Thương ai thương hết cả nhà

Ghét ai ghét cả dù bà dù con.

 

Thương ai thương cả đường đi

Ghét ai ghét cả tông chi họ hàng.

 

Thương thời quạt giấy cũng cho

Ghét thời một cái quạt mo cũng đòi.

 

Thương nhau cau sáu bửa ba

Ghét nhau cau sáu bửa ra làm mười.

 

Tre già làm chái cho dưa

Bảy mươi có của cũng vừa mười lăm.

 

Khoai lang ba tháng khoai sùng

Lấy chồng bài bạc, lấy khùng sướng hơn.

 

Cây xanh thì lá cũng xanh

Cha mẹ hiền lành để đức cho con.

                                   

Yêu nhau xa mấy cũng gần

Ghét nhau cách một bàn chân cũng lìa

Mượn màu một chút làm duyên

Mấy đời gỗ mục làm nên thuyền rồng.

 

Rượu ngon trong hũ rót ra

Để lâu cũng lạt nữa là duyên em.

 

Gươm linh sút cán còn trành

Bình hương dầu bể miểng sành còn thơm.

 

Số giàu lấy khó cũng giàu

Số nghèo chín đụn mười trâu cũng nghèo.

 

Ra về lòng lại dặn lòng

Chanh chua chớ phụ ngọt bòng chớ ham.

 

Chim khôn lựa nhánh lựa cành

Gái khôn lựa chốn trai lành gởi thân.

 

3/ Những câu hát thể hiện tình cảm với thiên nhiên loài vật:

Hát đưa con xuất phát từ cuộc sống nông thôn nên những hình ảnh thiên nhiên đồng ruộng, đã đưa vào câu hát, thể hiện tình cảm chất phát giản dị cuộc sóng dân dã của xã hội nông nghiệp cổ truyền.

 

Chiều chiều bắt két nhổ lông

Két kêu bớ chị xin đừng bất nhơn.

 

Chiều chiều én liệng cò bay

Khoan khoan bớ bạn, bạn rày nhớ ai

Nhớ thời nhớ củ nhớ khoai

Nhớ cây ớt chín nhớ xoài cà lăm.

 

Chiều chiều quạ nói với diều

Kiếm nơi đống trấu cho nhiều gà con

Gà con bươi rác bươi rơm

Con anh chèo chẹo đòi cơm cả ngày.

 

Chiều chiều ra đứng bờ ao

Trông cá cá lặn, trông sao sao mờ.

 

Chiều chiều ra đứng cổng sau

Nhớ về quê mẹ ruột đau chín chiều.

 

Chiều chiều lại nhớ chiều chiều

Nhớ người quân tử khăn điều vắt vai

Áo vắt vai quần hai ống ướt

Chữ nghĩa chi chàng lấn lướt vô thi.

 

Chiều chiều ra đứng bờ sông

Tai nghe chim gọi tấc lòng nhớ ai.

 

Chiều chiều gió thổi bờ lau

Hai tay xủ xuống như tàu chuối te

Tiếc công vun xới đám mè

Thì nay bỗng có con cu què đến ăn.

 

Chiều chiều ngắt đọt rau tươi

Lần này mới biết con người vong ân.

 

Chiều chiều én liệng cò bay

Khoan khoan bớ bạn bạn rày chờ tôi.

 

Chiều chiều mây phủ về tây

Cảm thương chú Lía bị vây trong rừng.

 

Chiều chiều con quạ lợp nhà

Con cu chẻ lạt con gà đánh tranh.

 

Chiều chiều mượn ngựa ông Đô

Mượn kiều ông Phủ đưa cô về nhà.

 

Chiều chiều ra ngõ đứng trông

Nhớ về quê mẹ ruột đau chín chiều.

 

Chiều chiều vịt lội bàu Sen

Để anh lội xuống làm quen với nàng

Chặt tre lựa lóng đương sàng

Chờ ba năm nữa  cho nàng lớn khôn.

 

Chim bay về núi tối rồi

Không cây nó đậu không mồi nó ăn.

 

Ngó lên vườn chuối đãi đưa

Vườn cau khô hạn vườn dừa nước ươm

Ngó lên nhà ngói sẫm sờ

Ngói thời mược (mặc) ngói, cũng chò nhà tranh.

 

Ngó lên đám bắp thai thai

Bầy khỉ ních hết chị hai gặm cùi.

 

Ngó lên nóc đĩ nhà cao

Thấy vườn cau rậm muốn vào làm dâu

Làm dâu coi trước coi sau

Coi nhà mấy cột coi cau mấy hàng.

 

Chim quyên ăn trái xoài xanh

Ăn no tắm mát lên cành nghỉ ngơi.

 

Chim quyên xuống đất ăn sùng

Anh hùng lỡ vận lên nguồn đốt than.

 

Chim quyên ăn trái nhãn lồng

Cá kia quen cậu vợ chồng quen hơi.

 

Chim khôn kêu tiếng rảnh rang

Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe.

 

Chim quyên ăn trái khổ qua

Nuốt vô thời đắng nhả ra bạn cười.

 

Chim quyên ăn trái nhãn lồng

Đã theo con chị đeo bòng con em.

 

Con mèo con chuột có lông

Cây tre có mắt nồi đồng có quai.

 

Đói lòng ăn nắm lá sung

Chồng một thì lấy chồng chung thì đừng.

 

Một mình lo bảy lo ba

Lo cau trổ muộn lo già hết duyên.

 

Một mai mai một dè chừng

Ngó truông truông rậm, ngó rừng rừng sâu.

 

Một mình mình một bơ thờ

Dựa cây cây ngã dựa bờ bờ xiêu.

 

Một mai trống lủng khó hàn

Dây dùn khó dứt, người khôn khó tìm.

 

Một mai ông Đội về  Tàu

Bà Đội ở lại xuống bàu bắt cua

Bắt cua làm mắm cho chua

Gởi về oog Đội khỏi mua tốn tiền.

 

Con mèo đập bể nồi rang

Con chó chạy lại nó mang trận đòn.

 

Con mèo con chuột lom thom

Vợ tao nằm ngủ mày dòm làm chi?

 

Chuồn chuồn bay thấp bay cao

Mẹ đặt nơi nào con cũng ngủ yên.

 

Cây mù u ra trái mù u

Lấy chồng be bét đi tu cho rồi.

 

Ai làm bầu bí đứt dây

Chồng nam thiếp bắc ngọn gió tây lạnh lùng.

 

Anh về cuốc đất trồng rau

Cho em trồng ké dây trầu một bên

Mai kia cau nọ lớn lên

Trầu kia ra lá mới nên vợ chồng.

 

Cầm cần câu cá liệt xuôi

Nấu canh rau bợ mà nuôi mẹ già.

 

Chim chuyền lựa nhánh nó chuyền

Làm dâu lựa chỗ mẹ hiền gởi thân.

 

Con cu con cuốc con cò

Ba con dụm lại hẹn hò đi ăn.

 

Con mèo trèo lên cây cau

Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà

Chú chuột đi chợ đàng xa

Mua mắm mua muối  giỗ cha chú mèo.

 

Cu kêu ba tiếng cu kêu

Cho mau tới tết dựng nêu ăn chè.

Chè gì chè đậu chè khoai

Bắt tôi giã nếp canh hai chưa rồi.

 

Một mai cúc ngã lan quì

Bậu lo cho bậu, bậu lo gì cho tôi.

 

Một mai thiếp có xa chàng

Đôi bông thiếp trả con chàng thiếp xin.

4/  Những bài hát dài:

Những bài hát dài, ít người hát vì không thuộc hết, tuy nhiên cũng xin viết ra đây, để mọi người tham khảo:

 

Gập ghình xuống thấp lên cao

Thuyền tình sóng dợn chốn ba đào trải qua

Tai nghe tiếng trống xa xa

Tiếng Lê Kim Đính lập lầu hoa kén chồng

Tuổi vừa đôi chín song song

Khéo khen ông thợ gắng công đúc hình.

 

Chim chuyền bụi sậy, con cá quậy bụi lùng

Anh thương em thảm thiết vô cùng

Dĩa nghiêng mài mực chạm từng câu thơ

Câu thương câu nhớ câu đợi câu chờ

Ba bốn câu dặn hết, dừng bạc cờ lung hoang.

 

Bạn nói thương, sao chẳng thấy thương

Giữ lòng chánh tiết soi gương chưa tường

Nghĩ coi tội lắm bớ mình

Hồi nào nên nghĩa nên tình đôi ta

Bây giờ bạn lại tránh xa

Trách con ong bướm  sang hoa lìa cành

Bạn trách ta không nỡ  bỏ đành

Thôi đành thủ tiết ân tình như xưa.

 

Vui vui bớ bạn vui vui

Tiền chôn củi mục bỏ nghĩa tui sao đành

Tiếc công cha mẹ sanh thành

Rắn có chưn rắn biết, ngọc ẩn lành ngọc hay

Đặng vàng đặng bạc trên tay

Tui không mừng mấy như nay gặp chàng

Ngồi buồn thêu gấm dệt hàng

Củi kêu cút kít,  nghĩa chàng sao quên

Lời nguyền dưới gió trên trăng

Trăm lần nghĩa mới  không bằng duyên xưa.

 

Tiền năm dám sánh vàng mười

Mồ côi đâu dám sánh người có cha

Ngồi buồn giận mẹ hờn cha

Trách ông tiên tổ sanh ra buổi giờ

Ngồi buồn làm một bài thơ

Chàng thương tui rồi bỏ  vất vơ giữa đường

Ham vàng bỏ gạch lại đây

Gạch thiếp cũng hết vàng xây nên thành

Dặm chân kêu bớ trời  xanh

Nỡ lòng chàng dứt cái tình nghĩa nhơn.

 

Câu chàng câu hỏi là an

Còn câu nhơn nghĩa là chàng nghĩ sao

Gác tay trên trán ngôi cao

Còn gì vàng gấm ra vào thúc con

Nương theo dấu cũ đường mòn

Chuông hư đúc lại vẫn con tiếng ngân.

 

Nước trong bàn thạch chảy về

Anh muốn chơi đào lý về xử vợ nhà cho xong

Nhược bằng chàng xử không xong

Mâm trầu hũ rượu thiếp vào vòng xử cho.

5/ Những câu hát có liên quan đến lịch sử:

Có khi gặp những câu hát dùng tên những cây cỏ, loài vật mang ý nghĩa nội dung không rõ rệt. Có người nói rằng, tác giả do thuận miệng đặt ra cho có vần có điệu hát chơi, như các câu hát sau đây:

Con mèo con chó có lông

Cây tre có mắt nồi đồng có quai.

Chiều chiều bắt két nhổ lông

Két kêu bớ chị xin đừng bất nhơn.

Thế nhưng có người nói những câu hát như thế đều có nghĩa ẩn dụ, vì lý do nào đó, tác giả sợ động chạm đến nhân vật có quyền lực ở địa phương, chính quyền phong kiến vua quan đương thời, nên không dám nói thẳng ra, đành mượn tên những con vật, những cây cỏ phản ánh sự việc, than thân trách phận. Thời gian dài, những ý nghĩa ẩn dụ thường không dám nhắc đến, nên người ta quên mất nội dung các câu hát trên, chỉ còn lời hát lưu truyền đến ngày nay, nên không rõ ý nghĩa như thế.

Những câu hát đưa con mang ý nghĩa lịch sử thời xa xưa ít có người thuộc, bởi ý nghĩa không rõ ràng, phần nào có liên quan đên chữ Hán, chuyện lịch sử, mà người nông dân lao động không hiểu nổi, tuy nhiên cũng phản ánh phần nào lịch sử nước nhà.

Sau đây vài câu hát, có thể liên quan đến lịch sử nước nhà như:

Câu 1: Đem con mà gởi quạ già

            Biết đâu quạ để con ta được toàn.

Câu hát này dịch theo câu thơ chữ Hán của Trần Nguyên Đán:

Nhân ngôn ký tử dữ lão nha

Bất thức lão nha liên ái phủ.

Ám chỉ việc vua Trần Nghệ Tông vì quá nhu nhược, tin dùng và đem con gởi cho Hồ Quý Ly, sau này mất ngôi vua, mới đặt câu hát trên.

Câu 2:  Gió đưa cây cải về trời

             Rau răm ở lại chịu đời đắng cay.

Nói việc Hoàng tử Cải, con của Nguyễn Ánh (vua Gia Long), chẳng may mất sớm (?), mẹ là bà Răm ở lại chịu cuộc đời đắng cay tủi cực nơi đảo hoang. Nếu đúng như thế thì câu hát phải như thế này:

Gió đưa ông Cải về trời

Bà Răm ở lại chịu đời đắng cay.

Câu 3: Đầu cha làm lấy đuôi con

            Hết năm mười bốn số trời phải ngưng.

Câu trên mang ý nghĩa:

Nguyễn Huệ hiệu là Quang Trung.

Con tên Nguyễn Quang Toản hiệu là Cảnh Thịnh.

Theo chữ Hán: Chữ Quang có chữ tiểu ở trên; Chữ Cảnh có chữ tiểu ở dưới. Nên mới gọi đầu cha lấy làm đuôi con. Hai cha con truyền nhau có mười bốn năm thì hết.

Câu 5: Trời chiều đã xế ngang chùa

            Một nhà bảy miệng đến vừa thì thôi.

Trời chiều đã xế ngang chùa là ám chỉ vua Tự Đức lúc về già. Vua Tự Đức có tên húy là Thời (Thì), do chữ tự (chùa) và chữ nhật (mặt trời) ghép lại.

Một nhà bảy miệng đến vừa thì thôi: Ý nói nhà Nguyễn làm vua thực sự có 4 đời mà thôi (Gia Long, Minh Mạng,Thiệu Trị, Tự Đức). Các đời vua kế tiếp chỉ làm vì, không có chức quyền, chịu dưới sự bảo hộ của Pháp. Miệng là chữ khẩu có trong các tên đời vua:

Chữ Gia Long có 2 chữ khẩu ở chữ Gia.

Chữ Minh Mạng có 1 chữ khẩu ở chữ Mạng.

Chữ Thiệu Trị có 2 chữ khẩu, 1 ở chữ Thiệu, 1 ở chữ Trị.

Chữ Tự Đức  có 2 chữ khẩu ở chữ Tự.

Tổng cộng có 7 chữ khẩu (bảy miệng) ứng với 4 đời vua trên.

Câu 6: Ba con đổi lấy một cha

            Làm cho thiên hạ xót xa vì tiền.

Ý nói vua Bảo Đại lên ngôi thay thế cho vua Khải Định băng hà, có cho đúc tiền. Tiền con là tiền Bảo Đại, tiền cha là tiền Khải Định, giá trị 3 đồng tiền Bảo Đại bằng 1 đồng tiền Khải Định (3 con đổi lấy 1 cha), vì thế tiền trở nên lạm phát, nhân dân khốn khổ xót xa vì tiền.

Câu 7: Bao giờ người ngốc lớn đầu

         Làm cho thiên hạ âu sầu đắng cay.

Người là chữ nhân, ngốc là chữ ngốc, 2 chữ nhân và ngốc ghép lại là chữ bảo, lớn là chữ đại, lớn đầu có nghĩa là vua. Ý nói Bảo Đại lên làm vua thì thiên hạ đói khổ lầm than.

6/ Những câu hát thời kháng chiến:

Vào thế kỷ thứ 20, cũng có những câu hát phản kháng chế độ thực dân Pháp như:

Đừng tham đồng bạc con cò

Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang Sa.

 

Cao su đi dễ khó về

Khi đi mất vợ, khi về mất con.

Cao su đi dễ khó về

Khi đi trai trẻ khi về bủng beo.

 

Ruộng vườn ta cuốc, ta cày

Không nhường một tấc cho bầy sói lang

Tụi mày lảng vảng tới làng

Cùng nhau gậy cuốc đánh tan quân thù.

Hát đưa con là để ru ngủ con trẻ, ai mà ngồi võng không đưa, ru con không hát xin chừa nhớ quê. Mong ai đó đọc những câu hát đưa con Ninh Hòa này, sẽ không ngủ, trằn trọc thao thức nhớ quê, nhớ về làn điệu hát đưa con đang đi vào lụi tàn quên lãng.

Đỗ  Độ

 

- Trong bài có sử dụng tư liệu, các câu hát của Bà Năm, Ông Ngô Tạ ở thôn Đại Mỹ, Xã Ninh Thân, Huyện Ninh Hòa.

- Tập ca dao dân ca Ninh Hòa của nhóm tác giả sưu tầm: Trần Việt Kỉnh, Cao Nhật Quyên, Đỗ Công Quý, Đỗ Độ, Võ Triều Dương.

 

Bài cùng tác giả

 

>> Hát đưa con - Điệu hát ru Ninh Hòa (kỳ 1)

>> Hương vị quê hương Ninh Hòa

>> Những chuyện vui "Ông cọp" ở Ninh Hòa

>> Địa danh cũ ở Thị trấn Ninh Hòa

>> Nhớ nem Ninh Hòa

>> Mùa xuân bắt chuột

>> Lần săn chuột thành công nhất

>> Câu đố dân gian Ninh Hòa (kỳ 1)

>> Câu đố dân gian Ninh Hòa (kỳ 2)

>> Câu đố dân gian Ninh Hòa (kỳ 3)

 

Mọi thông tin về Website xin gởi đến: webmaster@ninhhoatoday.net

ninhhoatoday@yahoo.com