QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Trở về

MỤC LỤC SƯU TẦM BIÊN KHẢO

 

S Ư U T Ầ M

BIÊN  KHẢO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mỹ tục và hủ tục trong lễ hội dân gian

ở Khánh Hòa

Khánh Hòa, một miền đất có nhiều sự tích lịch sử và ẩn chứa những lễ hội dân gian độc đáo mang đậm bản sắc dân tộc. Từ bao đời nay, cư dân ở Khánh Hòa đã cùng nhau chung sống đấu tranh để xây dựng một cuộc sống ngày càng tươi đẹp hơn. Từ trong thực tiễn lao động trên rừng , dưới biển - người dân Khánh Hòa vẫn mang đậm một màu sắc tâm linh thể hiện trong các dịp hội làng, tục thờ cúng ông Nam Hải, tục thờ Bà chúa Thiên Y Thánh Mẫu. Những lễ hội đó thường diễn ra đều đặn theo Xuân Thu nhị kỳ. Nét đẹp tâm linh của người dân Khánh Hòa thể hiện trong từng nội dung cuộc lễ. Lễ hội đình làng là nhắc nhở con người ở trong một cộng đồng làng xã nhớ đến tổ tiên, nhớ đến các vị tiền nhân khai sáng, lập ấp, lập làng để người dân có được ngày hôm nay, trong lễ ấy thể hiện được đạo lý uống nứơc nhớ nguồn của con người Việt Nam từ bao đời nay.

Lễ cúng thường trang nghiêm, được tổ chức cúng vào lúc 0 giờ (giờ Tý) . Ban hành lễ gồm có các cụ bô lão trong làng đại diện và đảm trách. Lễ có Chánh tế, Bồi tế, có ban tế nam quan và thường kèm theo phần hội – hát Bội phục vụ bà con trong làng.

Cuối phần lễ là phần của đoàn hát Bội hát “Tôn Vương”  cho thần đình. Không khí trang nghiêm và cách thức cúng lễ long trọng như nhắc nhở con dân trong làng hướng về cái thiện, cái đẹp của cuộc đời, cùng cầu cho quốc thái dân an.

Khánh Hòa là miền đất duyên hải miền Trung trung bộ, nghề biển giã là một trong những nghề truyền thống. Ngư dân miền biển Khánh Hòa vẫn còn gìn giữ những nghi lễ cúng cầu Ngư – cúng Khai lạch, thể hiện nét đặc thù của lễ hội miền biển.

 

Lễ hội cầu ngư

Vào tháng ba âm lịch, các đình làng biển rộn ràng chuẩn bị lễ hội cúng cầu Ngư. Những lễ cúng củia đình biển lớn nhất có thể kể đến đình Trường Tây phường Vĩnh Nguyên, đình Cù Lao phường Vĩnh Phước, đình Lương Sơn xã Vĩnh Lương… Cách thức, nghi lễ cúng đình làng biển cũngkhông khác gì so với đình làng nông nghiệp – Nhưng có một điểm khác biệt đó là nghi lễ cúng cầu Ngư (cúng cầu hồn cá Voi) trong lễ cúng có hò Bá trạo - một nghi lễ dân gian độc đáo của xứ biển.

Lễ hội cầu Ngư của ngư dân Khánh Hòa là một lễ hội mang những nét đặc thù và độc đáo. Tín ngưỡng thờ cúng cá Voi mang màu sắc phật giáo, tạo cho người dân một niềm tin trong lao động cực nhọc ngoài biển khơi đầy bất trắc.

Sự gắn kết về tục tín nghưỡng thờ Mẫu của người Việt và tục thờ Bà chúa xứ (Pônagar) của người Chăm ở trên đất Khánh Hòa đã tôn thêm vẻ đẹp cho tháp Bà Ponagar - người Mẹ xứ sở của dân tộc Chăm (người Việt gọi là Thiên Y A na).

Lễ hội tháp Bà Nha Trang thường được tổ chức vào ngày 23 tháng 3 âm lịch hàng năm. Đây có thể nói là lễ hội liên tỉnh. Người đi lễ đến từ nhiều tỉnh khác nhau như : Phú Yên, Ninh Thuận, Bình Thuận, Huế, T.P Hồ Chí Minh, Đà Lạt …, vì thế không gian hội rất lớn và việc cúng lễ có nhiều nghi thức độc đáo.

Sự phát tích của nhân vật Thiên Y A na bắt nguồn từ ngọn núi Đại An. Hình tượng ngọn núi phát tích này làm cho chúng ta liên tưởng tới những ngọn núi thần thánh trong các truyền thuyết dân gian của nhiều dân tộc trên thế giới mà điển hình là trong thần thoại Hy lạp. Trong sự ước muốn chế ngự thiên nhiên của con người từ thuở xưa, con người thường có ý thức chọn những đỉnh núi cao, lấy đó làm vật chuẩn thiêng liêng nhất cho mình.

Cũng như trong truyền thuyết Sơn Tinh- Thủy Tinh của người Việt, ngọn núi Tản Viên là biểu tượng sức mạnh của con người chống kẻ ác là Thủy Tinh. Người Chăm ở Khánh Hòa đã lấy điểm mốc từ núi Đại An để minh họa cho sự hình thành của người Mẹ xứ sở của mình cũng vì lẽ đó.

Truyền thuyết Pônagar  (hay Bà Thiên Y A na theo người Việt gọi) là truyền thuyết của người Chăm ở Nha Trang – Khánh Hòa. Sau này, khi nhắc đến nó, người ta thường dựa vào lời kể bằng chữ Hán của Phan Thanh Giản – Bia đá được  dựng ở tháp Bà – Nha Trang vào năm 1857.

Một truyền thuyết dân gian hay một huyền sử thường gắn bó với một miền đất có thực. Truyền thuyết Thiên Y A na gắn kiền với một miền đất rộng lớn là tứ thôn Đại Điền huyện Diên Khánh và thành phố Nha Trang thông qua các di tích văn hóa như miếu Bà ở thôn Đại Điền đông, Am Chúa ở núi Đại An và tháp Bà ở Nha Trang. Đó là một quần thể di tích có quan hệ khăng khít mang tính nhân quả của triết lý phật giáo sâu sắc.

 

 

Văn bia viết bằng chữ Hán của Phan Thanh Giản, kể về huyền thoại Thiên Y A Na dựng sau lưng tháp Bà Nha Trang -1857

Nhân dân trong vùng Khánh Hòa thường gọi lễ 23 -3 âm lịch ở tháp Bà là “Lễ Vía Bà”. Hiện nay, lễ hội tháp Bà do người Kinh tổ chức là chính, lễ có hai phần:

Lễ thay y (thay áo)

Lễ cầu cúng.

Lễ cầu cúng Bà được tiến hành vào hai ngày 22, 23 tháng 3 âm lịch. Vào sáng 22 -3, các vị thượng tọa, tăng ni và các đạo hữu phật giáo mang hương hoa, trái cây, chè ,xôi và các thức ăn chay lên bàn hương án ở tháp chính làm lễ theo nghi thức nhà Phật cầu mong “ Quốc thái dân an, mưa thuận gío hòa, mùa màng bội thu”. Vào lúc 0 giờ ngày 23 -3 thì làm lễ tế Sanh (lễ tế bằng heo sống). Văn tế được xướng lên có ban nhạc phụ họa. Sau lễ tế là múa Bóng. Phần múa Bóng do các đoàn múa của người Chăm ở các huyện, các tỉnh khác như Ninh Thuận, Bình Thuận về tham gia. Có lúc đoàn múa của người Kinh trong tỉnh ở Vạn Giã tham gia múa. Khoảng 5 giờ sáng ngày 23 -3 thì tiến hành lễ cúng tế thần Pônagar theo nghi thức của người Việt.

Ban cúng tế có hai ban : Ban tế nam quan và Ban tế nữ quan. Trong lễ tế có Chánh tế, Bồi tế, Đông hiến, tây hiến và trợ tế. Trang phục của các thầy tư tế là áo thụng xanh quần trắng, chân đi hia, đội mão như trang phục tế ở đình làng. Các cử chỉ dâng rượu, dâng hương… đều nhất nhất trang nghiêm theo dàn nhạc lễ và lời xướng của Chánh tế. Sau phần lễ là phần hội của tháp Bà. Thường có hát Bội (hát ở sân tháp)

Lễ hội tháp Bà là lễ hội dân gian lớn nhất ở Khánh Hòa, người hành hương về lễ hội đông lên đến hàng ngàn người, nên việc quản lý các hủ tục mê tín dị đoan còn gặp khó khăn. Hiện tượng xin xăm, xóc thẻ, bói toán cầu may còn phổ biến. Cần phải khắc phục ăn xin dọc theo tam cấp con đường lên tháp, gây cho ta cảm giác không thoải mái khi dự lễ hội tháp Bà.

Nhưng dù sao, những hiện tượng tiêu cực ở lễ hội tháp Bà nêu trên vẫn còn ít và không nổi cộm như một số lễ hội lớn ở miền Bắc như chùa Hương, chùa Thầy…

Đất Khánh Hòa tươi đẹp và phồn thực. Những mái đình rêu phong cổ kính, tháp Bà linh thiêng như là những báu vật quí giá, tồn tại trong tâm thức của người dân nơi đây. Giá trị đích thực của nền văn hóa vật thể còn được người dân Khánh Hòa gìn giữ và phát huy nó trong việc tổ chức hội hè hàng năm, tạo không khí vui tươi phấn khởi cho nhân dân trong cuộc sống lao động, và giữ gìn các lễ hội dân gian như là một kho tàng văn hóa phi vật thể quí giá của quê hương.

                                                                Trần Việt Kỉnh