QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Trở về

MỤC LỤC SƯU TẦM BIÊN KHẢO

 

S Ư U T Ầ M

BIÊN  KHẢO

 

Bài cùng tác giả

- Văn bia đình Mỹ Hiệp, Ninh Hòa

- Đình - lăng Bình Tây ở Ninh Hải, Ninh Hòa

- Giản giới tục thờ Ngũ hành thần nữ ở Khánh Hòa

 

 

 

 

LƯỢC KHẢO DI TÍCH ĐÌNH QUANG THẠNH

Từ Thị trấn Diên Khánh, dọc theo Tỉnh Lộ 2 về hướng tây khoảng 5km theo đường liên xã là đến thôn Quang Thạnh. Đình Quang Thạnh thuộc thôn Quang Thạnh, xã Diên Hòa, huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa. Với tổng diện tích 1781m2,  và các hạng mục kiến trúc được xây dựng theo hướng Đông Nam, tọa lạc dưới bóng cây cổ thụ thâm nghiêm, từ lâu đình Quang Thạnh đã trở thành một trong những ngôi đình cổ và đẹp trên vùng đất Diên Khánh, Khánh Hòa.

Không rõ ngôi Đình được xây dựng cụ thể năm nào, nhưng qua đạo sắc phong có niên đại sớm nhất mà các vị vua triều Nguyễn ban tặng cho thần Bổn cảnh Thành Hoàng được thờ tại Đình vào năm Tự Đức thứ 5 (1852), thì có thể ước đoán Đình được xây dựng vào đầu thế kỷ thứ 19. Trải qua các lần trùng tu tôn tạo, đến nay Đình vẫn còn lưu giữ được một số các yếu tố gốc cấu thành di tích. Khuôn viên tổng thể ngôi Đình được thiết kế đặc trưng như các ngôi Đình khác của khu vực Diên Khánh. Với quy mô vừa phải, Đình Quang Thạnh có đầy đủ các hạng mục kiến trúc như: Nghi môn, Án phong, Tiền tế, Đại đình. Ngoài ra, khuôn viên đình còn có nhà thờ Tiền hiền, Nhà đông, miếu Âm cô, miếu Hậu thổ. Đặc biệt với khoảng sân khá rộng, phía trước là cánh đồng Quang Thạnh bao la, đã làm cho không gian cảnh quan ngôi Đình vừa uy nghiêm mà lại rất gần gũi đối với mỗi người dân.

Qua Nghi môn, Án phong được thiết kế đơn giản là vào đến gian nhà Tiền tế. Điều dễ nhận thấy đó là sự nổi bật và kết hợp hài hòa giữa màu sắc, các đề tài trang trí và kết cấu kiến trúc còn khá nguyên vẹn, được thể hiện qua bàn tay của những người thợ tài hoa xưa. Tiền tế xây dựng theo kết cấu vì kèo, được chống đỡ bởi các cột cái, cột quân và những thanh quá giang vững chắc, phía trên là hệ thống đòn tay, rui, mè làm nhiệm vụ đỡ toàn bộ hệ mái. Hai tường đốc xây gạch bít kín, mặt trước và sau để trống. Tại mặt trước thiết kế bốn cột tròn đắp nổi rồng, phượng uốn lượn vân mây, sơn vẽ rất đẹp chia Tiền tế thành ba gian đều nhau. Phía trên mái, bờ nóc có đắp hình tượng đôi rồng chầu mặt nguyệt và đôi cá chép hai đầu hồi như đang hướng về trung tâm. Trên các bờ dải trang trí vân mây cách điệu và hai con nghê nhìn về phía trước. Mặt trước và trong gian Tiền tế có bài trí các hoành phi, câu đối chữ Hán Nôm ca ngợi công đức thánh thần. Trên các mảng tường hồi có vẽ hình tượng quan văn, quan võ và hai con voi. Chính giữa gian Tiền tế là Hương án thờ Hội đồng, Hương án làm bằng gỗ, được chạm trổ hình đầu rồng và các hoa văn tinh xảo. Hai bên đặt giá chiêng và giá trống.

Nhìn chung gian Tiền tế Đình Quang Thạnh được thiết kế tương đồng với các gian Tiền tế ở các ngôi Đình khác trong khu vực, song nó chắc chắn hơn, bền vững hơn và nghệ thuật hơn. Qua gian Tiền tế là vào đến Đại đình. Tòa Đại đình ngăn cách gian Tiền tế bởi một bức tường được chia làm ba cửa tạo thành mộ khối liên hoàn. Đại đình được thiết kế theo kiểu cổ lầu, một phong cách rất đặc trưng của các ngôi đình tại Khánh Hòa. Theo đó, toàn bộ Đại đình được chia làm tám mái, bốn mái thượng trên Cổ lầu có kích thước nhỏ hơn bao gồm hai mái chính và hai mái phụ, tiếp đến là Cổ lầu rồi đến bốn mái hạ ở phía dưới tỏa ra che phủ toàn bộ tòa Đại đình. Trên bờ nóc của mái thượng có đắp đề tài rồng chầu mặt nguyệt, các bờ dải hướng ra các góc có đắp hình rồng mây cách điệu. Trên Cổ lầu có vẽ các đề tài trang trí là các bức tranh phong cảnh nơi quê hương.

Kết cấu kiến trúc chủ đạo của tòa Đại đình là hệ thống khung gỗ, liên kết tứ trụ chính, hệ mái và các tường hồi. Trong đó, hệ khung gỗ gồm: hai thanh kèo ăn mộng gác chéo nhau trên đỉnh mái đỡ lấy thanh thượng lương, rồi chạy xuống ăn mộng vào các cột cái. Thanh quá giang chạy ngang ăn mộng vào thân hai cột cái, đỡ lấy đấu kê ở phần chính giữa, trên đấu kê là một trụ trốn (trụ lỏng) hình thượng thu hạ thách tạo thành một bộ vì nóc kiểu vì kèo, nhẹ nhàng mà uyển chuyển. Ba thanh kẻ từ thân các cột cái chạy ra ăn mộng vào đầu các cột quân và tường hồi tạo nên bộ phận khung gỗ khá vững chắc. Đầu dư của hai thanh kẻ được chạm khắc khá tỉ mỉ theo hình hoa văn gợn sóng. Toàn bộ khung gỗ chịu lực đỡ lấy bộ phận mái và Cổ lầu được xây bít lại bằng chất liệu vôi cát, xi măng. Bốn cột cái bằng gỗ lớn có sơn vẽ hình rồng mây uốn lượn.

Về nội thất: Đại đình Quang Thạnh là không gian thờ tự thần Thành hoàng, ngoài ra còn phối thờ các ban: Tả ban, Hữu ban, Ngũ hành, Ngũ phương, Thổ công, quan Bố chánh. Ngoài khám thờ thần Thành hoàng, Tả ban, Hữu ban được làm bằng gỗ, có đục chạm hoa văn, các ban thờ khác được xây bằng gạch xi măng. Trên các ban thờ đều được sơn, vẽ các đề tài trang trí và các câu đối chữ Hán. Các đồ thờ tự, đồ tế khí như Lỗ bộ, lọng, hương án, ngai thờ, lư hương, chân đèn…đầy đủ uy nghi.

Điều làm cho ngôi đình trở nên tiêu biểu không chỉ bởi hệ thống kiến trúc gỗ cổ kính và bố cục thờ tự hoàn chỉnh mà còn bởi di sản Hán Nôm phong phú. Tại đình còn rất nhiều các hoành phi, câu đối, sắc phong, văn tế, bài vị được trước thuật bằng chữ Hán. Trên các cột và tường có treo nhiều đôi câu đối chữ Hán do các bậc túc Nho trong vùng soạn và cung tiến.  

Đặc biệt Đình Quang Thạnh còn lưu giữ được 11 đạo Sắc phong của các vị vua triều Nguyễn, phong cho 03 thần là Bản Cảnh Thành Hoàng; Đại Càn quốc gia Nam hải tứ vị thánh nươngCao Các tôn thần. Các Sắc phong này được Ban quản lí Đình bảo quản cẩn thận qua các đời vẫn còn nguyên giá trị càng làm cho ngôi Đình thêm vẻ cổ kính linh thiêng. Dưới đây là nội dung đạo Sắc phong có niên đại sớm nhất tại đình, phong cho thần Bản cảnh Thành Hoàng.

敕本境城隍之神原贈廣厚正直佑善之神護國庇民稔著靈應肆今丕膺耿命緬念神庥可加贈廣厚正直佑善敦凝之神仍準福田縣光盛社依舊奉事神其相佑保我黎民欽哉

嗣德五年拾壹月貳拾玖日

Phiên âm:

Sắc Bản Cảnh Thành Hoàng chi thần, nguyên tặng Quảng hậu Chính trực Hựu thiện chi thần. Hộ quốc tí dân, nẫm trứ linh ứng. Tứ kim, phi ưng cảnh mệnh, miến niệm thần hưu, khả gia tặng Quảng hậu Chính trực Hựu thiện Đôn ngưng chi thần, nhưng chuẩn Phước Điền huyện, Quang Thạnh xã y cựu phụng sự. Thần kỳ tướng hựu bảo ngã lê dân. Khâm tai!

Tự Đức ngũ niên thập nhất nguyệt, nhị thập cửu nhật

[Sắc Mệnh chi bảo]

Dịch nghĩa:

Sắc (cho) thần Bản Cảnh Thành Hoàng, vốn được tặng (mỹ tự) Quảng hậu[1] Chính trực[2] Hựu thiện[3]. (Thần) giúp nước trợ dân, tỏ rõ linh ứng. Nay, trẫm cả nhận mệnh lớn, xa nghĩ đến công ơn che chở của thần, nên gia tặng thêm (mỹ tự) Quảng hậu Chính trực Hựu thiện Đôn ngưng[4] và chuẩn cho xã Quang Thạnh, huyện Phước Điền thờ tự thần như cũ. Mong rằng thần hãy giúp đỡ và bảo vệ dân ta.

Ngày hai mươi chín, tháng mười một, năm Tự Đức thứ 5 (1852)

Ấn triện: Sắc Mệnh chi bảo

Hàng năm, Đình Quang Thạnh tổ chức lễ hội hai ngày vào mùa xuân là ngày 10 và 11 tháng ba âm lịch, trong lễ hội diễn ra các nghi thức tế thần Thành Hoàng, tế Tiền hiền. Đây cũng là dịp để bà con, nhân dân bày tỏ lòng biết ơn đối với các bậc thánh thần, các bậc tiền nhân, thể hiện được đạo lí quý báu của dân tộc đó là uống nước nhớ nguồn, thờ kính tổ tiên và cũng là nét đẹp văn hóa cần được duy trì và phát huy cho các thế hệ mai sau.

Cùng với các giá trị văn hóa, trong kháng chiến chống Pháp, Đình Quang Thạnh từng là nơi đóng quân của bộ đội cách mạng vào năm 1945. Ông Phạm Thống là người địa phương, hiện là liệt sĩ của xã Diên Hòa đã xuất phát tại đình đi đánh úp đồn Bình Khánh. Trong thời kỳ chống Mỹ, đình là nơi hội họp của cán bộ cách mạng tại địa phương. Cũng trong thời gian này có ông Nguyễn Thăng, Lê Hải Xuân đã hi sinh và nay là liệt sĩ của xã Diên Hòa.

Có thể nói đình Quang Thạnh là nơi đã hội tụ và bảo lưu được nhiều giá trị văn hóa đặc trưng. Ở đó chúng ta thấy được các giá trị về văn hóa vật thể, biểu hiện qua công trình kiến trúc truyền thống nhưng mang tính nghệ thuật cao trong quan niệm văn hóa của người Việt tại địa phương. Thấy được nét chung trong những ngôi đình cổ của Việt Nam, song cũng thấy được nét đặc trưng trong quy mô và tính chất xây dựng của những ngôi đình thuộc vùng duyên hải Nam Trung Bộ đặc biệt là ở Khánh Hòa. Thể hiện được nguyện vọng của nhiều thế hệ trong việc thờ kính thần Thành Hoàng, Tiền hiền, người có công…đồng thời cũng là nơi hội họp và sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng nơi làng xã. Không chỉ vậy, đình Quang Thạnh còn lưu truyền và duy trì được các giá trị văn hóa phi vật thể, đó là các nghi thức cúng tế, các tư liệu Hán Nôm, đặc biệt là mười một đạo Sắc phong thần còn lưu giữ. Đó là những tài sản quý giá và độc đáo riêng có của đình Quang Thạnh trên quê hương Diên Khánh.

Với những giá trị văn hóa lịch sử hiện tại, đình Quang Thạnh đã được UBND tỉnh Khánh Hòa công nhận và xếp hạng là di tích cấp Tỉnh, thuộc loại hình: Di tích kiến trúc nghệ thuật, năm 2009./.

Đỗ Văn Khoái

Trung tâm Bảo tồn di tích Khánh Hòa

 

 


[1] Quảng hậu廣厚: là một trong những mỹ tự (thường là những từ có ý nghĩa cao đẹp) dùng để phong thần, có nghĩa là Sâu rộng.

[2] Chính trực正直: là một trong những mỹ tự phong thần, có nghĩa là Ngay thẳng.

[3] Hựu thiện 佑善: là một trong những mỹ tự phong thần, có nghĩa là Phò giúp điều thiện.

[4] Đôn ngưng 敦凝: là một trong những mỹ tự phong thần, có nghĩa là Sâu lắng. Trên đây là bốn mỹ tự là những từ có ý nghĩa cao đẹp dùng để phong cho thần Bản Cảnh Thành Hoàng. Sắc phong cho Bản Cảnh Thành Hoàng rất phổ biến tại các ngôi đình làng ở Khánh Hòa.