QUI KHUYEN HOC NINH HOA

Trở về

MỤC LỤC SƯU TẦM BIÊN KHẢO

 

S Ư U T Ầ M

BIÊN  KHẢO

 

 

 

 

 

Con kh qua cái nhìn dân gian Việt Nam

 

Khỉ là loài động vật được coi có hình dạng và tinh khôn gần giống con người, cùng đứng vào bộ linh trưởng (Primates) với con người. Khỉ có cấu trúc thân thể giống con người, khỉ lại còn giống con người về cách sống hợp quần, có tổ chức, có tôn ty. Có nhà khoa học cho khỉ là “thủy tổ” của loài người. Loài khỉ sống khắp nơi trên thế giới trong các vùng rừng núi, nhiều nhất ở Châu Phi, Châu Á, Châu Mỹ với hàng trăm loại khác nhau. Về tên gọi các loài khỉ, tùy theo thân hình to nhỏ, màu sắc lông, đuôi dài hay cụt, có cơ quan trên mình khỉ giống con vật nào đó, môi trường sống … mà ta có thật nhiều tên khỉ: khỉ cộc, khỉ vàng, khỉ mặt đỏ, khỉ mốc, khỉ đuôi dài, khỉ đuôi lợn, khỉ dọc, khỉ bạc má, khỉ lọ nồi, khỉ sư tử, khỉ đầu chó, khỉ tầm vông, khỉ bay… và các loại khỉ quý hiếm như khỉ mặt xanh, khỉ nhỏ (có khỉ sóc, khỉ lùn), khỉ mắt kính, khỉ đuôi tròn, khỉ lông vàng, khỉ đuôi xoắn, khỉ lười, khỉ nhện, khỉ trọc, khỉ trắng, khỉ tuyết, dộc… Trong đó, khỉ đột (Gorilla) có hình giống người là loại khỉ có vóc dáng to lớn nhất, có con cao đến 2m, nặng 250kg. Hai cánh tay chúng nếu dang thẳng có thể đo được từ 2m đến 2,75m. Cùng giống khỉ có loài đười ươi, vượn, hắc tinh tinh, voọc … Ở Việt Nam, theo các tài liệu được phổ biến, có 5 loài, thuộc loại khỉ vàng, có chân tay thích hợp cho việc cầm nắm, toàn thân có lông ngắn màu vàng nâu, lông ở mông và hai đùi có màu hoe đỏ, lông bụng trắng vàng hay trắng nhạt màu đất thó. Khỉ vàng sống thành đàn, có khi lên đến 30-40 con. Nó rất linh hoạt, nhanh  nhẹn trên cây, trên mặt đất.

Dựa vào tính khỉ hay leo, bò, nhảy, đu thoăn thoắt trên cây, liến lắc, ưa chọc ghẹo, trững giỡn, phá phách, động đậy không yên …, nên dân gian mới đưa tiếng khỉ vào tiếng trách mắng với những ai đó có hành động, tính cách giống khỉ: Khỉ! Con khỉ!, Đồ khỉ!, Đồ khỉ khọn!, Rõ khỉ!, Mẹ khỉ!, Khỉ thật!, Khỉ quá!, Đồ khỉ!, Đồ khỉ già!, Đồ khỉ mốc!, Đồ khì cùi!, Đồ khỉ già!, Đồ khỉ gió!,

Ngoài ra khi trách ai chẳng làm được, làm nên việc gì, không có gì hết sau công việc thì cũng bị mắng: Nó có khỉ gì đâu? Nó chẳng có khỉ khô, khỉ mốc gì!, Làm khỉ làm khọn gì đó? Làm như khỉ khọn! Làm như khỉ mắc phong! Còn khi bị mắng đồ trơ như khỉ gỗ là người đó cứ trơ trơ ra, không phản ứng gì như con khỉ làm bằng gỗ, chỉ trơ mắt khỉ mà ngó. Nhưng khi nhảy nhót, liến lắc không yên thì cũng bị mắng đồ khỉ mắc phong! Làm trò khỉ, còn làm tuồng mặt khỉ nữa chứ!

Như thế từ khỉ hình như chỉ dùng để mắng chửi, thật là oan ức tội nghiệp cho loài có vú này. Chỉ vì những tính cách nêu trên mà loài người dựa vào đó để trách mắng người khác. Con người lại còn coi từ khỉ là từ xấu, đem lại sự xui xẻo cho con người nên đầu năm Tết, ai cũng tránh từ “khỉ” này. Từ “khỉ” như vậy được coi là từ … độc địa, tuy con vật này được coi là thủy tổ của loài người. Tuy nhiên khỉ được đánh giá là rất thông minh, hiểu ra nội dung, tín hiệu từ con người, lại có tài “bắt chước” người, hơn hẳn các loài vật khác. Hơn nữa khỉ sống với nhau rất tình cảm. Con người cũng “mô phỏng” từ những động tác của loài khỉ để tạo ra môn võ, gọi là “hầu quyền” rất hiệu quả trong nền võ thuật cổ truyền. Và ai cũng biết, cũng phục, cũng thích “con khỉ” Tôn Ngộ Không trong Tây Du Ký.

Nhưng có người không tha cho khỉ, tìm đủ mọi cách còn săn lùng bắt khỉ về để ăn thịt, lấy xương nấu cao, hay nuôi chúng để xuất khẩu, huấn luyện chúng để giữ nhà, làm xiếc, đóng phim, hái dừa, tìm các giống lan quý, các loại cây thuốc, bắt cá, bắt ốc, nuôi để dùng làm thí nghiệm dược học trước khi đưa thuốc vào dùng chữa bệnh cho con người, đặc biệt ngành hàng không vũ trụ cũng đã dùng khỉ để thí nghiệm trên những chuyến bay lên vũ trụ. Về ẩm thực, hầu hết bộ phận trên cơ thể khỉ được đem chế biến thành những món ăn, thuốc trị bệnh như óc, mật, tiết, thịt, xương, da, lông ... Thịt khỉ được đem chế biến thành những món xào, nướng, luộc, nấu cháo  … và đặc biệt có món óc khỉ mà bà Từ Hy Thái Hậu đãi các sứ thần châu Âu vào đêm giao thừa năm 1874 đã được lưu truyền.

Khỉ được đãi ở bữa tiệc là khỉ bắt trên núi Thiên Hoa ở Sơn Đông trong một khu rừng mọc nhiều lê rất quý. Loài khỉ ở đây là loài khỉ lông trắng, ăn trái lê này nên thịt nó rất bổ. Khi gom đủ 100 con, loài khỉ này được đưa về Bắc Kinh nuôi trong một vườn đầy cây trái, cử 100 người chăm sóc. Hàng ngày bầy khỉ được uống nước nhân sâm và nước trái cây ép trộn với nhau, được ăn những món bổ dưỡng và uống thứ rượu thuốc có sức chuyển vận tất cả sinh lực dồn ép lên bộ óc. Mỗi ngày người hầu tắm cho khỉ một lần, nhưng chỉ tắm từ cổ trở xuống và không cho một giọt nước dính đầu để tránh sinh lực của khỉ tản mác đi nơi khác. Đồng thời bấy giờ khỉ cũng được toán thợ may đo cho từng chú để may giáp, mão, áo rộng y như phường tuồng và một nhóm xiếc dạy chúng làm những cử chỉ ngộ nghĩnh để ra mắt quan khách. Từ sáng sớm ngày đãi tiệc, các đầu bếp cho khỉ uống mấy thứ thuốc và rượu kích thích dồn hết sinh lực của con vật lên óc, sau đó đặt mỗi chú vào một cái thùng nước sâm, cổ kẹp lại để ló đầu trên miệng thùng như người bị đóng gông. Chính nước sâm này làm cho chú khỉ bị dập bể sọ vẫn chưa chết ngay, để sinh lực còn lại của nó được bốc hết lên đầu cho đến khi bộ óc bị móc hết ra mới thôi. Ngâm xong, khỉ được tắm sạch bằng thứ nước ấy và lau khô mình mẩy. Mỗi chú được thoa dầu thơm, rồi hóa trang cho mặc cân đai áo mũ đàng hoàng. Bấy giờ mỗi chú khỉ là một tên gian thần, nghịch tặc, dâm nữ của lịch sử trung Hoa sẽ bị xử tội và đao phủ hành hình. Đúng giờ Ngọ, một trăm người bưng một trăm cái lồng khỉ dọn lên bàn ăn. Người phục dịch bày trước mặt mỗi quan khách một lò nước dùng bằng bạc đựng đầy nước cốt gà và nước cốt chim cút, một cái kéo nhỏ, một cái nĩa, một cái vồ bằng bạc, hai cái muỗng Giang Tây bằng vàng, một đôi đũa ngọc Bạch Xuyến đen, một cái chén ngọc lớn và một cái chén ngọc nhỏ. Người bồi bàn bấm nút, lồng mở ra chú khỉ mặc phẩm phục có mang mang ở ngực và sau lưng những tên như : Tần Cối, Mao Diên Thọ, Đắc Kỷ, Bí Trọng, Vưu Hôn … nhảy lên nóc, cúi đầu quay bốn phía chào quan khách. Kế đó, mỗi ông đầu bếp trịnh trọng nói: “Tôi xin thay mặt quý quan khách xử tội tên Mao Diên Thọ đã bán nước cho Phiên nô!” Ở bàn khác, người đầu bếp cũng thực hiện việc xử tội những chú khỉ như vậy, rồi lột áo mão và bấm nút, tức thì chú khỉ rơi xuống mặt bàn chỉ còn thò cái đầu lên trên. Lập tức ông ta cầm lấy cái vồ bạc giáng xuống đầu khỉ, lấy kéo cắt miếng da, lấy nĩa gấp bỏ xương sọ, dùng muỗng chia bộ óc làm năm miếng, lần lượt múc vào chén ngọc của mỗi quan khách. Khi đó, người hầu nữ đứng bên cạnh cầm muỗng vàng múc nước sâm nóng và đập 2 quả trứng chim câu cho vào chén để óc tái đi một chút, quan khách sẽ dùng muỗng bạc múc óc khỉ ra ăn.

Ăn óc khỉ theo cách đó ai cũng cho là quá dã man. Tuy thế, ở nước ta cũng có một số nơi thực hiện cách ăn óc khỉ như thế. Qua những gì ta biết, con người đã coi khỉ là giống vật cung cấp những món ăn, làm thuốc trị một số bệnh, nên đã ra tay tàn sát loài vật hiền lành, thông minh này. Mặc dù Nhà nước ta đã có lệnh ngăn cấm bắt, vận chuyển, bán thú rừng, nhưng tình trạng này vẫn còn xảy ra một số nơi.

Loài khỉ có tập tục sống từng bầy, từng đàn trong rừng, chuyên leo trèo, đu từ cây nọ sang cành kia, thoăn thoắt như khỉ leo cây. Tuy sống với con người không nhiều, không gần gũi con người như các loài gia súc khác, ngoài một số người bắt chúng để ăn nhậu, để làm thuốc, loài khỉ vẫn được con người mượn hình dáng, tính nết chúng để ví von, chỉ trích, phê phán một bộ phận người không tốt trong xã hội. Như chuyện khỉ leo cây, chẳng ai dạy khỉ leo cây cả. Nhưng con người được chỉ trích là kẻ dạy khỉ leo cây, trèo cây là kẻ đó đã dạy cho người khác những thói hư tật xấu  …

Loài vượn cũng coi cây cành là nơi trú ẩn, sinh hoạt thường ngày của mình. Nếu vượn lìa câyvượn rũ ngay, thấy bơ phờ, mệt mỏi. Do đó, trò rung cây nhát khỉ là trò dọa không phải cách, không có tác dụng gì: Chú khỉ dù đưa chót ngọn cây/ Hỡi ai rung đấy, nhát ai đây ?  (Rung cây nhát khỉ - Phan Châu Trinh)

Khỉ ít khi nằm, nếu không leo trèo, chuyền cành, nhảy nhót thì khỉ thường ngồi. Khỉ ngồi nhiều nên mông khỉ thành chai, ít lông mọc ở đó và có màu hơi đỏ, gọi khỉ đỏ đít, chai như đít khỉ là thế ! Nên khỉ chê khỉ đỏ đít hay vượn chê khỉ đỏ đít là chê kẻ khác xấu, kém thì mình chẳng tốt đẹp gì. Cũng như: Chuột chù chê khỉ rằng hôi/ Khỉ lại trả lời: cả họ mày thơm ?  Hay: Con chó chê khỉ lắm lông/ Khỉ lại chê chó ăn dong nằm dài.

Nói đến khỉ ngồi, ta lại nhớ đến ba bức tượng khỉ ngồi, có thể tạc bằng gỗ, bằng đá, bằng sành sứ … nhưng có 3 tư thế khác nhau: một con lấy hai chân trước bịt lấy hai mắt có ý nghĩa  "tôi không thấy điều xấu", một con lấy hai chân trước che lấy hai tai có ý nghĩa "tôi không nghe điều xấu", một con lấy hai chân trước che lấy miệng có ý nghĩa  là "tôi không nói điều xấu". Người làm bức phù điêu 3 con khỉ chắc là người chịu ảnh hưởng của Khổng tử. Sách chép rằng Khi Nhan Uyên hỏi Khổng Tử về đức nhân và về những gì cần làm thì Khổng Tử đáp: "Phi lễ vật thị, phi lễ vật thính, phi lễ vật động", nghĩa là "Cái gì không hợp với lễ thì đừng nhìn, cái gì không hợp với lễ thì đừng nghe, cái gì không hợp với lễ thì đừng nói".

Và cũng nói đến khỉ ngồi, ta lại nhớ đến đôi tượng khỉ và chó đặt ở hai đầu cầu chùa Cầu (cầu Nhật Bản, Lai Viễn Kiều) ở thành phố Hội An (Quảng Nam). Người dân Hội An có câu: Hội An có bốn nàng tiên/ Hai nàng tuổi Tuất, hai nàng tuổi Thân.

Ở Nam Bộ, cảnh khỉ khọt trên bưng, dưới sông sấu lội trong rừng cọp um, hay: Chiều chiều én liệng trên trời/ Rùa bò dưới đất, khỉ ngồi trên cây là cảnh thường thấy thường nghe của thuở đầu mở nước vùng sông nước này. Cũng có những nơi khỉ ho cò gáy là vùng đất ít ai biết, xa xôi, hoang dã, vắng vẻ nào đó, ít người qua lại, là vùng đất không đủ điều kiện có thể sinh sống được …

Có người nuôi khỉ để giữ nhà, nuôi khỉ giữ nhà là thế! Ngoài việc giữ nhà, nuôi khỉ trước nhà như làm cảnh, cho nó làm trò khỉ cho vui cửa vui nhà. Nhưng có người không thích nuôi khỉ như thế, vì cũng như nuôi ong tay áo, áp rắn vào ngực, con khỉ nuôi trước nhà cứ lom khom nhìn vào nhà như cố tình xoi mói, rình rập gì đó, nuôi khỉ dòm nhà, như người đời thường nói. Tính khỉ là như thế, cũng như mình nuôi dưỡng, chứa chấp kẻ xấu trong nhà thì đồ vật quý giá gì ở đâu cũng được người đó biết chỗ hết, và có ngày sẽ bị …. bay mất. Do đó, cần biết rõ người khác hơn, như cầm khỉ một ngày biết khỉ múa. Và cũng lưu ý nhiều những kẻ bụng bí rợ, ăn như bão làm như khỉ. Tuy thế, có lúc ta cũng gặp cảnh khinh khỉ lại mắc dộc già. Dộc là loài khỉ lớn con, lại hung dữ nữa. Tránh, sợ khỉ vì cái trò khỉ của nó thì lại gặp con khỉ dữ tợn hơn, như tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa, tránh hùm gặp hổ, chê khinh thứ này xấu xa, cuối cùng lại gặp thứ khác còn tệ hơn.

Con khỉ cũng được anh chàng mới lấy vợ ví von một cách rất tội nghiệp: Thân anh như trống mới bưng/ Vợ anh như khỉ trong rừng mới ra để nói lên cả vợ lẫn chồng mới lấy nhau còn xa lạ với cuộc sống, cần nhiều thời gian và nỗ lực. Hình ảnh con khỉ được ví von như thế cũng rất phù hợp và cũng thật tội nghiệp. Tuy thế cũng có lúc: Nực cười con khỉ đeo hoa/ Con heo đội mão, con gà nhuộm răng. Đó là “mốt” rất quái dị mà một số giới trong xã hội học đòi Tây phương. Dù khỉ có theo “mốt” gì thì khỉ lại là khỉ, cũng như mèo vẫn hoàn mèo.

Người tuổi Thân cầm tinh con khỉ. Con khỉ trong trong bài Vè 12 con giáp được miêu tả: Tuổi Thân con khỉ ở lùm/ Trèo qua trèo lại, lọt ùm xuống sông…, đúng là tính cách … khỉ. Người mang tuổi Thân không buồn gì về tính cách khỉ ấy mà chỉ buồn: Người ta tuổi Ngọ tuổi Mùi/ Anh đây thân phận ngậm ngùi tuổi Thân Tuổi Thân hay tủi cho thân phận không lấy được người yêu vì tập tục coi tuổi trong hôn nhân xưa? Nhưng người tuổi Thân vẫn có điều an ủi nếu sinh vào giờ Dần: Tuổi Thân thì mặc tuổi Thân/ Sinh vào giờ Dần vẫn sướng như tiên. Lại còn: Sinh đúng giờ Dần, vẫn cứ làm vua. Giờ Dần thao giờ âm lịch từ 3 giờ đến 5 giờ sáng, lúc bóng đêm từ từ lui đần, lúc đó cọp sau một đêm bắt mồi, giờ rút vào rừng sâu, hang động nghỉ ngơi … Và đó cũng là giờ đẹp nhất trong, xóa đi những tăm tối của cuộc đời để cuộc đời sáng sủa hơn … Thôi thì đừng tủi thân con khỉ ở lùm nữa!

Cuối cùng, năm khỉ đến, có một bài học sâu sắc từ … con khỉ: Con khỉ hái một trái chanh/ Ngỡ rằng trái chín trên cành thì ngon/ Ruột chua loát vỏ bồ hòn/ Cắn rồi liền nhả, lăn tròn trái chanh/ Ê răng, khỉ mới dặn mình/ Phải dò trong ruột, chớ tin bề ngoài.

NVB

Bài liên quan