Một chuyến thu bắt

sao biển gai

Đào thị Thanh Tuyền

Chiếc ca-nô lướt êm rời khỏi cảng Cầu Đá (Nha Trang) vào lúc 6 giờ 30 sáng.  Biển tháng tư  êm ả, trong xanh. Địa điểm chúng tôi sẽ đến là Ninh Vân, một xã đảo miền núi của tỉnh Khánh Hòa, và mục đích của chuyến đi này là phối hợp cùng với ngư dân địa phương thu bắt sao biển gai .

Xã đảo Ninh Vân thuộc bán đảo Hòn Hèo, một bán đảo phía bắc Đầm Nha Phu,  huyện Ninh Hòa, cách Nha Trang khoảng 56km. Hòn Hèo có diện tích khoảng 11km2, dân số khoảng 6000 người. Đây là vùng biển được bao bọc bởi một dãy núi rất cao, có ba ngọn cao chót vót là núi Tiên Du cao 776m, núi Hòn Hèo cao  khoảng 819m và núi Phủ Mái Nhà cao 714m làm thành một bức bình phong khiến cho thị trấn Ninh Hòa và các vùng lân cận không được hưởng gió biển. Đó  là lý do tại sao Ninh Hòa luôn có nắng gắt, hanh và khô. Người ta lấy tên ngọn núi cao nhất làm tên chung cho dãy núi này. Ngày xưa nơi đây nổi tiếng có nhiều mây gióng, thân cây có hoa, cho nên còn có tên là núi Hoa Đằng. Người dân địa phương lên đây lấy mây về làm vật dụng. Ninh Hòa nổi tiếng bởi hai thứ: “Mây Hòn Hèo/ Heo đất Đỏ”. Mây ở đây làm bàn ghế rất tốt và heo ở Đất Đỏ làm thành món  nem Ninh Hòa  có tiếng trong cả nước.

Từ lâu Hòn Hèo đã nổi tiếng bởi phong cảnh cực kỳ  hấp dẫn, có ý nghĩa đối với việc bảo đảm sự ổn định sinh thái ở những vùng xung quanh. Ở đây có những đặc trưng đa dạng sinh học với những bờ biển có hệ sinh thái của cây, rừng ngập mặn, rừng thường xanh, khu ngập nước và các rạn san hô. Vùng chung quanh Hòn hèo là vùng nuôi dưỡng đối với nhiều loại sinh vật dưới nước. Bên ngoài bán đảo Hòn Hèo về phía biển có một vùng có nhiều loài cá biển quan trọng. Riêng trong những rạn san hô của Hòn Hèo có đến 36 loại cá.

Hòn Hèo có hai xã Ninh Phước và Ninh Vân,  chủ yếu sinh sống bằng đánh bắt thủy sản và nông nghiệp, mức sống thấp.  Mỗi xã chỉ có một trường cấp 1 – 2. Cuộc sống nghèo và trình độ văn hóa thấp khiến nhân dân phá hoại môi trường sống theo nhiều cách khác nhau như phá rừng ngập mặn để làm đìa tôm, phá rạn san hô làm vật liệu xây dựng, sử dụng các phương tiện đánh bắt hủy diệt …

Năm 1998, điện về làng. Năm 1999, các dự án về bảo vệ môi trường đã được thí điểm ở hai xã này như: vấn đề rác thải ra biển, vấn đề khai thác cạn kiệt, khai thác cá hủy diệt, vấn đề bảo tồn rạn san hô, vấn đề pháp luật trong khai thác nguồn lợi biển … Khó có thể tưởng tượng nổi việc  ý thức và thay đổi tập quán lâu  đời của người dân ở hai xã này sau khi các dự án hòan tất. Vùng biển Ninh Vân được đánh giá là một trong những vùng biển sạch  ở Việt  Nam.  Không  còn cảnh người dân vô tư ném  rác xuống biển. Ở một xã miền núi, trình độ văn hóa thấp từ việc người dân đã biết tự giác thu gom rác, tập kết ở một  nơi, bảo vệ cho biển trong lành, sạch hơn, đến việc không đánh bắt hủy diệt  các loài thủy sản và biết  bảo tồn rạn san hô  tự nhiên, tạo điều kiện thuận tiện để xây dựng khu bảo tồn nguồn gen, nguồn giống cho việc khai thác cũng như xây dựng chương trình du lịch lặn trong tương lai. Cũng từ đó, cuộc sống của cư dân địa phương được ổn định hơn và họ có được khu bảo tồn.

Thạc sĩ Huỳnh Nguyễn Anh Kiệt,  chuyên viên phòng Môi trường, thuộc Sở Khoa học công nghệ môi trường nói với tôi :

- Để làm được  những điều này, nhờ vào sự cương quyết của chính quyền địa phương và ý thức của người dân. Họ ý thức được việc bảo vệ môi trường với mục đích xa hơn là cho đời con, cháu .

Hai khu vực được đánh giá là tốt nhất để thành lập khu vực không  đánh bắt (khu bảo tồn) là Bãi Cỏ ở xã Ninh Phước và Vịnh cây Bàng ở Ninh Vân .

Hoạt động thu bắt sao biển gai là một trong những hoạt  động hưởng ứng tuần lễ “Lặn vì trái đất “của tỉnh Khánh Hòa. Từ năm 2002, đã bắt đầu phát động việc thu bắt SBG này. Theo tài liệu của Ban quản lý dự án khu bảo tồn Hòn Mun (KBTHM), sao biển gai (SBG) là một loài sao biển có kích thước lớn bất thường và đường kính có thể đạt được 80cm. Có thể lên đến 21 tay được bao phủ bởi những gai nhọn sắc , có nọc độc mà người dân địa phương vẫn thường gọi là “nhím bà” .

SBG  tham gia sinh sản từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau khi nhiệt độ nước khoảng 28⁰C. Chúng phóng trứng và tinh trùng vào môi trường nước. Khi trứng thụ tinh, nở thành các ấu  trùng và trôi trong môi trường nước khoảng 2-4 tuần. Khi đạt được kích thước khoảng 1 – 2mm, các ấu trùng này lắng  xuống và bám vào các rạn san hô cho đến khi được 6 tháng tuổi. SBG tham gia sinh sản trong vòng 5 – 7 năm và mỗi con cái có thể đẻ  250 triệu trứng cho mỗi lần đẻ. SBG thường sinh sản ở vùng nước cạn để tăng năng suất thụ tinh. Vì vậy, một quần thể nhỏ SBG có thể sinh sản ra được một số lượng rất lớn ở thế hệ tiếp theo.

Thức ăn của SBG là san hô bọc bên ngoài của các tảng đá hoặc rạn san hô. Sau 6 tháng tuổi chúng đã bắt đầu ăn san hô và trong hai năm chúng có thể phát triển đường kính từ 1 – 25cm.

Việc bùng nổ SBG có  thể do sự dao động về số lượng quần thể SBG là hiện tượng tự nhiên; do việc khai thác quá mức địch hại của SBG tạo điều kiện tốt cho SBG phát triển; cũng có thể do các cộng đồng dân cư ven biển đã thải chất giàu dinh dưỡng ra biển làm tăng số lượng thức ăn lơ lửng cho ấu trùng SBG …

Theo các ngư dân vùng Ninh Vân, kẻ thù của SBG là ốc  Chà và (còn gọi là ốc Tù và), ngày trước ở đây nổi tiếng về ốc Chà và. Thời mở cửa, ốc Chà và có giá  người ta thi  nhau lặn bắt, mỗi một con ốc Chà và hiện nay có giá khoảng 3 – 4 trăm ngàn đồng, biển cạn kiệt loài ốc này, và SBG có cơ hội phát triển. Cũng theo lời các ngư dân,  chỉ mới vài năm nay họ mới nhận biết được sự nguy hiểm của SBG đối với rạn san hô, còn ngày trước đối với họ  những con nhím bà: “Nếu lỡ bị chúng đâm phải thì đau nhức chứ chúng chẳng làm gì mình”. Thêm nữa, những hoạt động đánh bắt hủy diệt thủy sản cũng đã góp một phần không nhỏ làm tăng số lượng SBG bởi cũng có một số loài cá là địch hại của chúng. Theo các kết quả khảo sát  gần đây, có vùng biển SBG đã tiêu diệt cả 10km san hô,  những bông hoa biển dưới nước chỉ còn là những bộ xương trắng hếu.

Một tiếng đồng hồ trên biển, chiếc ca nô cập bến Ninh Vân. Thật  quả không ngoa là một vùng biển sạch: nước trong xanh, bờ cát trắng mịn, không có lấy một cọng rác, sóng  êm ả, vỗ nhẹ vào bờ, những chiếc thuyền đang neo trên bến hình vòng cung tạo cho Ninh vân một khung cảnh nhàn nhàn nhã và bình yên. Phó chủ tịch xã Nguyễn Sao đón chờ chúng tôi cùng với hơn hai mươi thợ lặn địa phương. Tất cả đã sẵn sàng. Bảy chiếc ghe, mười chiếc xô lớn, hai mươi xiên sắt được phát ra cùng với lời dặn dò của các chuyên gia về việc thu bắt cố gắng không làm hỏng rạn san hô, tránh bị SBG  đâm phải cũng như không được giết chúng ở dưới nước, bởi đây là loài sinh sản vô tính, cho dù  có cắt chúng đi   thành nhiều mảnh chúng vẫn sống và sinh sản được …. Ca nô chúng tôi trở ngược ra biển.

Tám giờ sáng, nắng tháng tư đã bắt  đầu gay gắt,  tràn no nê trên mặt biển tịnh không một chút gió.  Đến vịnh Cây Bàng, chuyên viên của Viện Hải dương học Nha Trang bắt đầu xuống nước làm nhiệm vụ khảo sát. Đoàn ghe đi sau  toả ra khắp vùng vịnh.  Những anh thợ lặn xuống nước bắt đầu công việc thu bắt SBG .

Ca nô chạy thật chậm. Nước biển trong vắt. Nhìn xuống nước san hô nở trắng như những hoa bắp cải lượn lờ, lung linh, ẻo lả dưới nước. Cả một tấm thảm san hô nằm bên dưới, cảm giác gần như mình có thể với tay xuống hái lên được. Theo kết quả khảo sát sơ bộ ngày hôm đó, mật độ SBG tại đây khoảng 50 con/ha gấp đôi tiêu chuẩn cho phép (25con/ha). Tại những vùng có nhiều SBG, san hô chết khô trơ xương trắng bạc màu vôi. Tôi cũng có thể nhìn thấy một vài con SBG  và tưởng tượng chúng như  một chiếc bàn chải sắt xoè ra bên dưới . 

Mọi người trên ca nô bắt đầu nhảy xuống nước  để cùng tham gia cuộc “truy bắt”, một số người nhảy qua thuyền ngư dân để  phụ giúp việc đưa SBG lên thuyền, bỏ vào xô. Biển lao xao bởi máy hình, máy quay phim dưới nước, trên thuyền… cùng nhau hoạt động  hết công suất.  Mọi người nhào hết ra cả bên ngoài, chẳng ai còn  cảm thấy trời đang nắng rất gắt và rất oi bức. Một ngư dân đang  cố  giơ lên cao cho chúng tôi thấy tận mắt những con SBG đang còn sống một trong xiên sắt dài đầy gia nhọn tua tủa…. Những câu nói đùa vang lên, biển rộn ràng, nhìn xuống nước tôi bỗng có cảm giác những bắp cải san hô cũng đang xoè hết cỡ, tươi cười cùng với trên này. Ba giờ đồng hồ lặn bắt, đến khi những chiếc xô  không còn chỗ chứa, thuyền và ca nô quay về lại Ninh Vân.

Trên bãi biển,  những chiếc xô đầy nhóc SBG được chuyển lên để chuẩn bị đào hố chôn. Chúng tôi đếm thử một xô có 70 con, và có tất cả 11 xô như vậy. Những con SBG xù xì , có con xòe ra như những con sao biển bình thường nhưng có gai và cũng có những con  như một đống thịt tròn ủm màu  đen luốc đầy gai nhô lên, trông rất gớm ghiếc. Đang mùa  sinh sản con nào con nấy đầy trứng, màu vàng giống như  gạch cua. Một người nào đó nói đùa: “Nếu có ai phát hiện SBG  ăn được, thì chắc mình sẽ hết cơ hội làm công việc thu bắt đem chôn này”. Một câu nói đùa nhưng đượm buồn. Vâng, khi  động vật thủy sản làm thức ăn được, con người đâu dễ dàng buông tha, biển cạn kiệt cũng vì thế và môi trường tự nhiên bị mất cân bằng cũng vì thế !

Ngồi dưới bóng mát một cây cổ thụ trên bờ biển, anh thợ lặn Nguyễn Minh Quang, 52 tuổi nói với tôi: “SBG ở dưới nhiều lắm, chỉ mới bắt chơi chơi thôi mà. Ở những vùng có SBG san hô trắng hết” . Ông cụ già Nguyễn Khá năm nay 85 tuổi nói thêm: “Có khó gì đâu, đợi đến ngày trăng, tụi nó không đi,  ở nhà lặn bắt vài bửa là hết thôi mà. Hồi xưa loài này cũng có nhưng đâu nhiều  dữ vậy!”.

Thanh niên Ninh Vân hầu hết là  thợ lặn đi làm ăn xa: Vũng Tàu, Phan Thiết, Cam Ranh… Mỗi tháng đi hai,  ba đợt, mỗi đợt ba, bốn ngày, những ngày trăng mới về lại làng. Đó là những ngày “ngư rỗi”. Thế nhưng, việc thu bắt SBG đâu phải là việc làm tự phát và tự giác. Và như  thế cũng có thể hiểu lượng SBG hàng ngày tàn phá rạn san hô vẫn là một điều báo động.

Điều phối viên dự án KBTHM nói với tôi: “Vấn đề là ý thức của người dân, họ phải tự bảo vệ môi trường của họ. Rạn san hô bị hủy hoại sẽ dẫn đến nhiều tác động bất lợi cho sinh thái biển, gây ảnh hưởng xấu cho chính con người, cộng đồng dân cư. Nhưng điều đáng mừng là giờ đây họ đã hiểu rạn san hô của mình đang bị đe dọa“.

Cũng theo tài liệu của Ban quản lý dự án khu bảo tồn Hòn Mun. Rạn san hô tại những vùng bị ảnh hưởng lớn của SBG đều có thể được phục hồi. Có nhiều loài san hô tham gia sinh sản một lần lớn trong mùa xuân hoặc đầu mùa hè. Trứng và tinh trùng được phóng ra và được thu tinh trong môi trường nước. Những ấu trùng san hô có thể được phát tán bởi sóng biển với khoảng cách  xa so với những tập đoàn của bố mẹ. Khi hiện tượng bùng nổ SBG kết thúc, các ấu trùng này sẽ phát triển trên các rạn san hô cũ và các rạn này có thể phục hồi lại trạng thái bình thường sau 10 năm . Đối với những rạn san hô không nhận được ấu trùng phát tán từ các nơi khác đến sẽ cần thời gian phục hồi dài hơn, khoảng 15 năm hoặc hơn nữa. Mặc dù san hô mới có thể phục hồi lại trạng thái bình thường nhưng về số lượng và thành phần loài thì không còn phong phú như trước. Có nhiều loài có thể phục hồi rất nhanh sau đợt bùng nổ SBG, nhưng có nhiều loài thì quá trình phát triển rất chậm và có thể không xuất hiện trong thời gian có đến vài chục năm. Do đó, nếu khoảng cách giữa hai lần bùng nổ SBG quá ngắn so với thời gian cần thiết cho một số loài san hô hồi phục và phát triển thì có thể chúng ta sẽ bị mất đi tính đa dạng sinh học của vùng và chỉ tồn tại một ít lòai phát triển nhanh tại vùng đó.

Mười năm, mười lăm năm để phục hồi san hô do SBG tàn phá quả là quá dài, nhưng nếu có bàn tay tích cực của con người tham gia vào việc thu bắt SBG  thì chỉ trong một buổi sáng có gần cả ngàn con được đem chôn. Phải chăng đây cũng là một bài toán dễ dàng có lời giải đáp!

Đào thị Thanh Tuyền

VỀ TRƯỚC